Чăваш Республики

(Чăваш Ен çинчен куçарнă)

Чăваш Респу́блики / Чăваш Ен (выр. Чувашская Республика) (кĕскен) (выр. Чувашия) [1][2][3], Раççей Федерацин субъекчĕ, унăн йышĕнчи республика[4]. Тĕп хула — Шупашкар[5].

Чăваш Республики
(Чăваш Ен)
Чувашская Республика  

Flag of Chuvashia.svg Coat of Arms of Chuvashia.svg
Чăваш Ен ялавĕ Чăваш Ен гербĕ
Map of Russia - Chuvashia.svg
Тĕп хули Шупашкар
Лаптăкĕ

- Пĕтĕмпе
- шыв пайĕн %.

81

18 300 км²
кăштах кăна

Халăх йышĕ

- Пĕтĕмпе
- Йышлăх

41

1 251 619 патнелле (2010)
83,5/км² патнелле

Федераци тăрăхĕ Атăлçи федераци тăрăхĕ
Экономика регионĕ Атăл-Вятка экономика районĕ
Регион номерĕ 21
Патшалăх чĕлхисем чăваш, вырăс
Элтепер
Министрсен кабинечĕн Ертӳçи Олег Николаев (врио)
Патшалăх Канашĕн Председатель Альбина Егорова
Гимн Чăваш Енĕн гимнĕ
Вăхăт тăрăхĕ ГВ +0300
Disambig gray.svg Ку терминăн урăх пĕлтерĕшсем пур, пăхăр Чăваш Ен (пĕлтерĕшсем).

Республикăн патшалăх чĕлхисем: чăваш, вырăс.

Республика пуçлăхĕ — Николаев Олег Алексеевич.

Республика Мари Республикипе çурçĕрте, Чулхула облаçĕпе анăçра, Чĕмпĕр облаçĕпе кăнтăрта, Тутарстанпа тухăçра, Мордва республикипе кăнтăрта чикĕ тытать. Атăлçи федераци тăрăхне, Атăл-Вятка экономика районне кĕрет.

Республика кунне çĕртме уйăхĕн 24-мĕшĕнче уявлаççĕ.

Чăваш Республикин влаç органĕсен официаллă порталĕ - cap.ru.

ЭтимологиТӳрлет

"Чӑваш Ен" е "Чӑваш Республики" ят "чӑваш"этнонимран пулса тухать. "Чӑвашсем" сӑмах Хусан ханлӑхӗн территоринче çуралнă темелле. Пирĕн ламтайсене (мӑн асаттесене) Хусан тутарӗсемпе тата вырӑссем чăвашсем тенĕ, çапла вара вăл экзоэтноним шутланать. Экзоэтноним XVI—XVII ӗмӗрти соционимпа ҫыхӑннӑ, ҫакӑ вӑл ял хуҫалӑхне уҫӑмлӑ тата унта ӗҫлекен ҫынсен сословиллӗ пайӗ пулнине кӑтартса парать. Чӑваш ен этноним халӑх пурнӑҫӗнчен, урӑхла каласан, тахçанхи социум ăшĕнче ҫуралма пултарнине чи малтан Г.И. Комиссаров публицист каласа панă.

Республика ятне улăштарасси ҫинченТӳрлет

Халӑх кăмăл-шухăшне шута илсе, 1920 ҫулхи çĕртмен 24-мӗшӗнче РСФСР ПРТĔК тата Халăх Комиссарĕсен Канашĕ Чăваш автономи облаçĕ РСФСР пайĕ пулать текен çирĕплетĕве В. И. Ленин тата М. И. Калинин алӑ пуснă. 1924 ҫулăн вӗҫӗнче вара Чӑваш автономи ертӳҫисем ЧАССР шайне хăпартмалли проекта хатĕрленĕ. 1925 ҫулхи акан 21-мӗшӗнче Пӗтӗм Раҫҫейри Ӗҫ Тӑвакан Тӗп комитет Чӑваш Автономи Облаҫне Чăваш Автономин Совет Социализм Республики шайне çити улӑштарма палӑртнӑ. Унтан ВИКК постановление июнӗн 20-мӗшӗнчен пуҫласа Чӑваш АССР ҫумне Чӗмпӗр кӗпӗрнинчи Улатӑр уесӗнчи ҫак вулӑссем хутшӑннӑ: Улатӑр, Пӑрачкав тата Кувакин хулипе, 121 464 ҫын халӑхӗпе.

1920-мĕш çулсенче Чăваш АССР ята Пăлхар АССР çине тата чăвашсем этнонима пăлхарсем çине куçарас пирки сăмах хускатнă[6], унчен çармăссем мари халăхĕ çине куçнă май[7]. Тăван ене тĕпчекенсем сĕнни республикăна ертсе пыракансем тата вырăнти халăх йышăнман.

1920 ҫулсенче пичетлесе кӑларнӑ ӗҫсенче чӑвашсем Атӑл тата Чулман Атăл пӑлхарĕсен пӗртен-пӗр тӳрӗ те таса тӑхӑмӗсем пулни ҫинчен калакан ҫирӗплетӗве буржуази-национализм идеализациленĕ Атӑлҫи Пӑлхар патшалӑхӗн тапхӑрӗсене пурнӑҫланӑ.

Д.П. Петрова (Юман), М. П. Петрова, А. П. Прокопьева-Миллие тата пӑлхарти ытти таврапӗлӳҫӗсен тапхӑрӗнче чӑваш халӑх историйӗнче "ылтӑн ӗмӗр" тесе сӑнласа панӑ, социаллӑ-класс хирӗҫӗвӗсем тата ҫак патшалӑхра эксплуататорсен пусмӑрӗ пурри пирки шута илмен. Ҫав ҫулсенчех буржуази националисчӗсем чӑвашсене пӑлхара ят парас кампание уҫнӑ, Чӑваш АССР вара "Пӑлхар"теме сӗннӗ.

— Денис П.В. Этнокультура параллелӗсем дунай пӑлхарӗсемпе чӑвашсем.— Шупашкар, 1969.1990 ҫулхи октябрӗн 24-мӗшӗнче Чӑваш Енӗн Аслӑ Канашӗ республика суверенитечӗ ҫинчен декларацие йышӑннӑ тата ӑна ҫӗнӗ ят — Чӑваш СССР-ҫирӗплетнӗ. 1991 ҫулхи май уйӑхӗн 24-мӗшӗнче РСФР халӑх депутачӗсен Съезчӗ ку ята рсфср 1978 ҫулхи конституцийӗн 71 статйине юсаса ҫирӗплетнӗ. 1992 ҫулхи февралӗн 13-мӗшӗнчен пуҫласа Чӑваш СССР ятне улӑштарасси Ҫинчен "Саккун йышӑннӑ хыҫҫӑн Чӑваш Республики теме пуҫларӗ.

2001 ҫулччен чӑваш Республикин "Чӑваш Республикин" чӑваш Республикин конституцийӗнче вырӑсла субъектӑн тулли официаллӑ ятне РФ Конституцийӗнче (65 ст.) кӗртнӗ. Раҫҫей Федерацин Президент Хутайĕпе килӗшӳллӗн 2001 ҫулхи ҫӗртме уйӑхӗн 9-мӗшӗнченпе Раҫҫей Федерацири субъект ячӗ "Чӑваш Республики-Чӑваш Ен"ҫине куҫарнӑ.

2007 ҫулта В. Л. Болгари адвокат-Васильев тата Юхма Мишша çыравçă Чӑваш Ене Атӑл тӑрӑхӗнчи Пӑлхарла улӑштарма сӗннӗ.:

Чӑваш ен ятне улӑштармалла, ӑна "Атӑлҫи Пӑлхар Республики"темелле. Ку ят-истори капиталӗ. Пирӗн республикӑна урӑхла пӑхаҫҫӗ. — Чӑваш ен "Атӑл Пӑлхарӗ" ятлӑ пулмалла»

...ҫак варианта халӗ пӗтӗмпех пӑхса тухма пулать, ман шутпа, вырӑнлӑ та законлӑ. Пирӗн Атӑл Тӑрӑхӗнчи Пӑлхар Республики теме те право пур. — М. Юхма: историе Пӗлни-кирлӗ

В. Д. Димитриев тата Г. И. Тафаев историксем, М. Н. Юм тата Ю. В. Дадюков ҫыравҫӑсем, В. Л. Болгарский адвокат-Васильев 2012 ҫулхи октябрь уйӑхӗнче Шупашкарта "ҫаврака сӗтел" ирттернӗ вӑхӑтра Раҫҫей наци конгресӗн 20 ҫул ҫитнине уявланӑ шайра иртнӗ Чӑваш наци конгресӗн делегацийӗсен тата Ют ҫӗршывсен ертӳҫисемпе пӗрле чӑваш Республикин Пуҫлӑхӗ М. В. Игнатьев, РФ ПАТШАЛӐХ Депутачӗсем А. Г. Аксаков патне хутшӑнчӗҫ. в. С. Шурчанова, А. И. Аршинов, ЧР Патшалӑх Канашӗн депутачӗсем патне Чӑваш Республикин "Чӑваш Ен — Атӑл Болгари Республики-историллӗ Ятне ҫӗнӗрен чӗртме сӗнӳ паратӑп.»

2013 ҫулхи кӑрлач уйӑхӗн 16-мӗшӗнче чӑваш Республикин Патшалӑх Канашне чӑваш Республикин "Чӑваш Ен — Атӑлҫи Болгари" историллӗ ят ҫине чӑвашла-"Чӑваш Ен — Атӑлҫи Болгари" — чӑваш Республикин Поллхарӗ", г. И. Тафаев, М. Н. Юм, В. Л. Пӑлхар-Васильев, Ю. В. Дадюков, Р. И. Шевлеби, Н. И. Заводсков, А. В. Павлов алӑ пуснӑ пуҫарусемпе коллективлӑ хутшӑнса хутшӑнчӗ.

ТавралăхĕТӳрлет

Чăваш Республики çĕрĕсем Тухăç-Европа тӳремĕн тухăçĕнче, ытларах Атăлăн сылтăм енĕнче, унăн Сăрпа Сĕве юпписем хушшинче выртаççĕ.

Республикăн чи çӳллĕ вырăнĕ Улатăр районĕнчи Шумы ял çывăхĕнче вырнаçнă. Çӳллĕшĕ — тинĕс шайĕнчен шутласан 271 метр.

ТăпраТӳрлет

Паха хура тăпраллă çĕрсем республикăн кăнтăр-тухăçĕнче, Тутарстанпа юнашар çĕрĕсенче, кăнтăр-анăçĕнче, Сăртан тата Мăн тата Кĕçĕн Çавалтан анăçалла вырнаçнă.

Шыв усравĕсемТӳрлет

Атăлăн гидроэлектропотенциалне республикăра Шупашкар ГЭСĕнче пĕтĕмпех пурнăçа кĕртмен.

Çĕр айĕнчи усăллă минералсемТӳрлет

Фосфорит минералĕсен янтă пурлăхĕ 148,7 млн т, çунăк сланецсен — 199,1 млн т, торф.

ҪутҫанталӑкТӳрлет

  • Наци паркӗ «Чӑваш Вӑрмане»
  • Присур заповедникӗ

КлиматТӳрлет

Чӑваш ен виҫеллӗ континентлӑ климатпа зонӑра тӑрать тата вӑрманпа вӑрманти ҫутҫанталӑк зонисене кӗрет. Январьти вӑтам ҫул ӳсекен сывлӑш температури-113°С; утӑ уйӑхӗнче +20°с. осадков тапӑннӑ вӑтам калӑпӑшӗ-530-570 мм.

КлиматограммаТӳрлет

  • Вӑтам ҫул хӑвӑртлӑхӗ. — 3.6 м/с
  • Вӑтам ҫул нӳрӗ сывлӑш. — 75 %

Чӑваш Ен температурин температурин нумай пайне XX ӗмӗрте регистрациленӗ тата 2 минимума XIX ӗмӗрте регистрациленӗ, 3 абсолютлӑ максимм пирӗн ӗмӗр пуҫламӑшӗ тӗлне лекнӗренпе XIX ӗмӗрте регистрациленӗ.

Ҫулталӑк кăрлач нарăс пуш ака çу çĕртме утă çурла авăн юпа чÿк раштав
Абсолютлӑ максимум 2001 1990 1937 1950 1921 1921 1971 2010 1951 1915 1998 2008
Абсолютлӑ минимум 1942 1930 1963 1963 1918 1892 1926 1932 1996 1920 1890 1978

ИсториТӳрлет

 
Чăваш автономи облаçĕ. 1922 çул
 
Пулас Шупашкар панорами, 1960-мĕш çулĕсен проекчĕ (кӳлмек панорами)
Тĕплĕнрех Чăваш Ен историйĕ, Чăваш Ен хронологийĕ статьясене пăхăр.

Ку тăрăха çынсем 80 пин çул каялла пурăнма килнĕ. Археологсем Чăваш Енре апаш, анань, хулаш культурин вырăнĕсене тупса палартнă.

Чăвашсен мăн аслашшĕсем ку тăрăха VII ĕмĕрте çитнĕ. Кунта вĕсене Кăтра Паттăр ертсе килнĕ. Атăлпа Чулман Атăл хушшинчи çĕрсем çине çитнĕ хыççăн çĕнĕ патшалăх йĕркеленме тытăнать — вăл историре Атăлçи Пăлхар ятпа юлнă. Атăлçи Пăлхар питĕ вăйлă патшалăх пулнă. Унăн çĕрĕсем хальхи Чулхулапа Урал тăвĕсем таран саралса выртнă. Патшалăх культура енĕпе вăйлă аталаннă — паллă çыравçăсем, ăсчахсем пурăннă.

XIII ĕмĕрте монголсем пĕтĕм тĕнчене кисретме тытăнаççĕ, пĕр халăх хыççăн тепĕр халăха хăйсене пăхăнтараççĕ. 1223 çулта Атăлçи Пăлхар тапăнса кĕнĕ монголсене чи малтан çапса аркатнă. 1229, 1232 çулсенче вĕсем каллех Атăлçи Пăлхара тытса илес шухăшпа килеççĕ, анчах та вĕсене çăпса аркатаççĕ. Темле вăйлă патшалăх пулсан та 1236 çулта Атăлçи Пăлхар тутар-монголсене парăнать. Çапах та вĕсем ку тăрăхра канлĕ хуçаланайман — çăлăнса юлнă халăх темиçе хут та пăлхав çĕкленĕ. 1241 çулта вара тутар-монголсен ку çĕрсене иккĕмĕш хут çĕнтерсе илме тивет. 1242 çулта Ылтăн Урта йĕркеленет, ку çĕрсем вăл патшалăха кĕреççĕ. 1361 çулта ку çĕрсем çине Ылтăн Уртапа хирĕçсе кайнă Уксак Тимур килсе кĕрет — нумай халăха касса тухать.

1437–1445 çулсенче ку çĕрсем çинче Хусан ханлăхĕ йĕркеленет, Чăваш Ен çĕрĕсем унта кĕреççĕ. 1552 çулта вырăссем Хусана çĕнсе илеççĕ, чăвашсем те вĕсене самай пулăшаççĕ. Чăвашсем хăйсен патшалăхне туса хума ĕмĕтленĕ пулнă, анчах та вырăссене çак шухăш пачах килĕшмен — вара вĕсем чăваш çĕрĕсене Раççей çумне хушаççĕ.

Раççей шутĕнче пурăннă вăхăтра Чăваш Енĕн çĕрĕсенче темиçе вăрçă тухать — пурĕ те çĕрĕçтешсене пусмăрланинчен хăтарассипе çыхăннă. Степан Разин, Емельян Пугачёв ертсе пыракан вăрçăсене чăвашсем уйрăмах хастар хутшăннă.

1917 çулта Раççей империнче революци пулса иртет — хура халăх влаçа хăй аллине илет, совет тапхăрĕ пуçланать. Совет тапхăрĕнче чăвашсен автономи облаçĕ, каярахпа автономи республики йĕркеленет.

1992 çулхи нарăсăн 19-мĕшĕнче Чăваш Республикине туса хунă.

Халăх йышĕТӳрлет

1920 çулхи халăх çыравĕпе нумаях вăхăт кăна мар каялла туса хунă Чăваш автономлă облаçĕнче 4 хула тата 1738 ял пулнă, 805 пин çын пурăннă, вĕсенчен хула çыннисем 19,7 пин, ял çыннисем 785.1 пин çын шутланнă. Чăвашсем 80, 5%, вырăссем 11, 5%, тутарсем 3,9%, марисем 3,6% ирçĕсем 0,5% шутланнă.

1989 çулхи халăх çыравĕпе республикăра 55 тĕрлĕ халăх çынни пурăннă. Вĕсенчен иккĕ виççĕмĕш пайĕ чăвашсем пулнă, чĕрĕкрен ытларах — вырăссем:

Халăх Йышĕ, 1989 çул, пин
Чăвашсем 67,8 %
Вырăссем 26,7 %
Тутарсем 2,6 %
Ирçĕсем 1,4 %
Марисем 0,3 %
Ыттисем 1,2 %
1000 çын ытла йышлă халăха кăтартнă
 
Чӑвашсем

2002 çулхи халăх çыравĕ вара республикăра 106 тĕрлĕ халăх таран пурăннине палăртнă. Çавăн пекех иккĕ виççĕмĕш пайĕнчен ытларах чăвашсем, чĕрĕкрен ытла вырăссем пурăннă:

Халăх Йышĕ, 2002 çул, пин (*)
Чăвашсем 889,3 (67,69 %)
Вырăссем 348,5 (26,53 %)
Тутарсем 36,4 (2,77 %)
Ирçĕсем 16,0 (1,22 %)
Украинсем 6,4 (0,49 %)
Марисем 3,5 (0,27 %)
Белоруссем 1,9
Эрменсем 1,3
1000 çын ытла йышлă халăха кăтартнă

2005 çулхи кăрлачăн 1 тĕлне республикăра 1299.3 пин çын пурăннă, вĕсенчен виççĕ тăваттăмĕш пайĕ (71,8%) Шупашкарпа Çĕнĕ Шупашкар хулисенче пурăннă.

Патшалăх тытăмĕТӳрлет

Республика хӑйӗн конституцийӗпе саккунсем пур. Хӑйӗн право тӗлӗшӗнчен йӗркелесе тӑрассине, ҪАВ шутра РФ конституцийӗ палӑртнӑ шайра политика, экономика тата культура сферисенче хутшӑну йӗркелекен саккунсемпе ытти нормативлӑ право акчӗсене йышӑнассине те, РФ Конституцийӗ палӑртнӑ шайра пурнӑҫлать

КонституциТӳрлет

Республика тӗп саккунӗ-2000 ҫулта йышӑннӑ Чӑваш Республикин Конституцийӗ.

ПуҫлӑхТӳрлет

Чӑваш Республикинче должноҫри чи аслӑ ҫын-2012 ҫулхи кӑрлач уйӑхӗн 1-мӗшӗччен-Президент) шутланать. 1994 ҫулта чӑваш Енӗн пӗрремӗш Президенчӗ Николай Васильевич Федоров пулчӗ. 2010 ҫулхи август уйӑхӗнче иккӗмӗш президент, малалла Чӑваш Ен пуҫлӑхӗ Михаил Васильевич Игнатьев пулчӗ.Кӑрлач уйӑхӗн 29-мӗшӗнчен пуҫласа 2020-мӗш тивӗҫсене вӑхӑтлӑха пурнӑҫлакан Николаев Олег Алексеевич пулчӗ.

Саккун кӑларакан влаҫТӳрлет

Патшалӑх Канашӗ (парламент) чӑваш Ен патшалӑх влаҫӗн чи представительлӗ, саккунсемпе тӗрӗслев органӗ шутланать.

Ӗҫ тӑвакан влаҫТӳрлет

Республика Министрсен кабинечӗ патшалӑх влаҫӗн ӗҫ тӑвакан тата хушакан органӗ пулса тӑрать тата премьер-министр ертсе пырать.

Пайăр çынсемТӳрлет

  • Д. С. Элмен — Чӑваш революци комитечӗн председателӗ, чӑваш автономи облаҫӗнчи ӗҫтӑвком председателӗ;
  • С. П. Петров — ВКП(б) Чӑваш обкомӗн пӗрремӗш секретарӗ
  • Л. С. Спасов — чӑваш АССР халӑх комиссарӗсен Канашӗн председателӗ, Горький крайри ӗҫтӑвкомӑн пӗрремӗш заместителӗ;
  • Т. А. Ахазов — Чӑваш АССР Аслӑ Канашӗн Президиумӗн председателӗ
  • С. М. Ислюков — КПСС Чӑваш обкомӗн пӗрремӗш секретарӗ ; иккӗмӗш тата виҫҫӗмӗш созыври чӑваш АССР Верховнӑй Совечӗн председателӗ , Чӑваш АССР Верховнӑй Совечӗн Президиумӗн председателӗ чӑваш АССР Верховнӑй Совечӗн Председателӗ
  • М. В. Зайцев— Чӑваш АССР Министрсен Совечӗн председателӗ
  • И. П. Прокопьев — КПСС Чӑваш обкомӗн пӗрремӗш секретарӗ (1974-1988), чӑваш АССР Улттӑмӗш созыври Аслӑ Канашӗн председателӗ (1963-1967);
  • Л.П. Прокопьев — Чӑваш АССР Министрсен Совечӗн председателӗ (1975-1989).
  • Н. А. Зайцев — чӑваш Республикин Министрсен Совечӗн председателӗ (1989-1993));
  • Н. В. Федоров — Чӑваш Республикин Президенчӗ (1993-2010));
  • М.В. Игнатьев — Президент (2012 ҫулччен) тата Чӑваш Республикин Пуҫлӑхӗ
  • О.А. Николаев — Чӑваш Республикин пуҫлӑхӗн тивӗҫӗсене вӑхӑтлӑха пурнӑҫлаканĕ.

Администрациллĕ пайланиТӳрлет

Чӑваш Республикинче 21 администрациллĕ-территориллĕ район, 9 хула (ҫав шутра республика шайĕнчи 5 хулапа район шайĕнчи 4 хула), хулаХЕП, 1700 яхăн ялти пурăнан вырăн.

Тĕп хула

Республика тĕп хули — Шупашкар ( 495 317 çын пурăнать). 2001 çулта хула Раççейри чи чи хăтлă хула ятне çĕнсе илнĕ.

Республика шайĕнчи хуласем халĕ хула хутлăхĕ статусĕнчи муниципаллă йĕркеленӳсем, районсем — муниципаллă районĕсем статусĕнчи муниципаллă йĕркеленӳсем.

 
Чăваш Енĕн администрациллĕ картти.
Район Халӑх, ҫын Территори,

км2

Халӑх

йышлăхӗ,

ҫын/км²

Центр
Республика шайĕнчи (хула хутлăхĕсем)
1 Улатăр ↘35 298 Улатăр хули
2 Канаш ↘45 501 Канаш хули
3 Çĕнĕ Шупашкар ↗126 382 Çĕнĕ Шупашкар хули
4 Шупашкар районĕ ↗500 052 Шупашкар хули
5 Çĕмĕрле ↘29 553 Çĕмĕрле хули
Районсем (муниципаллă районӗсем)
1 Улатăр районĕ ↘14 875 1940 7,67 Улатăр хули
2 Элĕк районĕ ↘15 882 554.1 28,66 Элĕк (Элĕк районĕ) ялӗ
3 Патăрьел районĕ ↘34 496 994 34,7 Патăрьел ялӗ
4 Вăрнар районĕ ↘32 221 1012.6 31,82 Вăрнар хеп
5 Йĕпреç районĕ ↘23 519 1201.2 19,58 Йĕпреç хеп
6 Канаш районĕ ↘35 698 981.4 36,37 Канаш хули
7 Куславкка районĕ ↘19 273 516.8 37,29 Куславкка хули
8 Комсомольски ↘25 217 630.3 40,01 Комсомол ялӗ
9 Трак ен ↘14 279 456.3 31,29 Красноармейски ялӗ
10 Хĕрлĕ Чутай районĕ ↘14 426 691.6 20,86 Хĕрлĕ Чутай ялӗ
11 Сĕнтĕрвăрри районĕ ↘22 411 686.1 32,66 Сĕнтĕрвăрри хули
12 Муркаш районĕ ↘33 009 845.3 39,05 Муркаш ялӗ
13 Пăрачкав районĕ ↘12 606 1116.9 11,29 Пăрачкав ялӗ
14 Вăрмар районĕ ↘22 992 598.3 38,43 Вăрмар поç.
15 Çĕрпӳ районĕ ↘36 023 790.8 45,55 Çĕрпӳ хули
16 Шупашкар районĕ ↘62 242 1331.7 46,74 Кӳкеҫ поçолăкĕ
17 Шăмăршă районĕ ↘12 569 799.1 15,73 Шăмăршă ялӗ
18 Çĕмĕрле районĕ ↘9127 1047.6 8,71 Çĕмĕрле хули
19 Етĕрне районĕ ↘26 065 897.5 29,04 Етĕрне хули
20 Елчĕк районĕ ↘17 329 567.2 30,55 Елчĕк ялӗ
21 Тăвай районĕ ↘14 818 524.4 28,26 Тăвай ялӗ

ЭкономикаТӳрлет

Чӑваш Республики Атӑл-Вятка экономика районне кӗрет.

Чăваш Республикин экономики РФ субъекчӗсен хушшинче "вӑтаммисемпе" аутсайдерсем хушшинче тӑрать. Регионти пурнӑҫ хакне хӑвӑртлатнӑ чун ВРПӖ вӑтам раҫҫейри пурнӑҫран 54 процентпа танлашать. Атӑлҫи тăрăхĕнче Пензӑпа Киров облаҫӗсен тата Атӑл-Вятка районӗнчи (Мордвапа Мари Эл) вӑйсӑртарах аталанакан республикӑсен кӑтартӑвӗсем кӑна япӑхрах.

Чӑваш Ен экономикинче впп тытӑмӗнчи ял отраçлĕн тӳпи РФ вӑтамран икӗ хут ҫӳллерех (9,4 тата 4,9 %), ВПП 31 проценчӗ промышленноҫ (РФ вӑтамран — 33,2%) парать.
Республика промăçлăхĕ, тӗпрен илсен, Шупашкарта тата Ҫӗнӗ Шупашкарта вырнаҫнӑ (агломерацире промăçлăх продукцин виҫӗ пайне кăлараççĕ)."Промтрактор" АУО-Раҫҫейри тата ҫӗршывсенчи Пĕртен-пĕр СНГ савучӗ, вӑл бульдозерпа кӑпӑшка тата мӑрьеукладка техникин пысӑк производствипе тӗнчери предприяти-лидерсен тӑваттӑмӗш пайне кӗрет. Предприятисем туса кӑларакан машинӑсемпе нефтегаз, горнорудной тата строительство отраслӗсенче усӑ кураҫҫӗ.

Шупашкарти прибор тӑвакан савут (хальхи официаллӑ ячĕ - "ЭЛАРА" Ăслăхпа производство комплексӗ — АУО Ильенко", ӗлӗкхи ячӗ — "Элара" ЧПППП —АУО) - Раҫҫейри пысӑк предприяти, граждан тата ҫар отраслӗ валли кӑткӑс электронлӑ приборсем кӑларакан пысӑк предприяти. Предприятисенче производство конверсийӗ иртет, продукцин ҫӗнӗ тӗсӗсем уҫӑлаҫҫӗ: автомобиль промăçлăхӗ валли приборсем туса хатӗрлесси, медицинăри компьютер томографисене туса кӑларасси. "Шупашкарти агрегат савучӗ "АУО-раҫҫейри промышленноҫ предприятийӗ — ӑна автотрактор промышленноҫпа ял хуҫалӑх техники валли хатӗрленӗ чаҫсем кӑларма специализациленӗ. Раҫҫейри лидер трактор техникин ҫул-йӗр системисем валли саппас пайĕсене туса кӑларать. "Шупашкарти электроаппарат савучӗ" ("ЧЭАЗ" ЗОО) акционерсен хупӑнчăк пĕрлĕхĕ — Раҫҫейри электротехника профилӗнче аслӑ тата пысӑк предприятисенчен пӗри. Сахал вольтлӑ управлени аппарачӗсене, микропроцессор хатӗрӗсене, электричество энергине напряженийӗпе 0,4-110 кВ таран электричество энергине валеҫмелли хатӗрсене туса кӑларакан предприяти.

Ҫӗнӗ Шупашкарти электроэнергетика - Шупашкар ГЭСӖ, ҫавӑн пекех "Химпром" савучĕ — Раҫҫейре хӑйӗн отраçлӗнче Раҫҫейре чи пысӑккисенчен пӗри — электростанцисемпе кĕçĕн станцисем валли хатӗрсем кирлӗ. 2007 ҫулта "Химпром" АУО "Ренова Оргсинтез" холдингĕ илнĕ, химсавучĕн базинче хӗвел батарейисен модулӗсене туса кӑларма техникӑпа ӗҫе кӗртмелли зона йӗркеленĕ.

Канашра автоагрегат тăвакан тата вагон юсакан савутсем ӗҫлеҫҫӗ, Улатӑрта прибор тăвакан савутсе пур, Ҫӗмӗрлере автофургонсемпе ятарлӑ автомобильсем туса кӑларассине йӗркеленӗ.

Вӑрнар поçолăкӗнче ĕлӗк хими савучӗ ӗҫленӗ, халӗ ун вырӑнӗнче хутӑш препаратсен савучӗ ӗҫлет. Ытти 20 муниципалитета промышленноҫ производствин 6 проценчӗ кӑна тивет.

Транспорт, инфратытăм, ҫыхăнуТӳрлет

ТелефонияТӳрлет

  • «Ростелеком»
  • «NetByNet (WiFire)» (до 2015 года «ЧебNet»)
  • «Инфанет-Орионет»
  • «Инфолинк»
  • «Билайнт»
  • «Эр-телеком» («Дом. Ru»)
  • «Etherway»
  • «Энфорта»

Сотовый ҫыхӑнӑвӗТӳрлет

  • МТС (GSM/UMTS/LTE)
  • Билайн (GSM/UMTS/LTE)
  • Мегафон (GSM/UMTS/LTE)
  • Tele2 Раҫҫей (GSM/UMTS/LTE)
  • Уоta (LTE)

ПочтаТӳрлет

  • АО Раҫҫей Почти

ИнтернетТӳрлет

  • «Ростелеком»
  • «NetByNet (WiFire)" (2015 ҫулччен «ЧебNet »)
  • «Эр-телеком" («Ҫурт. Ru»)
  • «Инфолинк»
  • «Etherway»
  • «Нкв "("NovoNet", «Аквилон»)
  • «Инфанет-Орионет»
  • «Энфорта»
  • «ВИП-технологи»

Сывлăх сыхлавĕТӳрлет

Чӑваш Енре сывлӑх сыхлавӗн 4 учрежденийӗпе сывлӑх сыхлавӗн Министерствине пӑхӑнса тӑракан 68 учреждение регистрациленӗ, вӗсенче 30 000 ытла ҫын ӗҫлет, ҫав шутра 5 пин ытла врач, 13 пин ытла медицина сестрипе арҫын тӑвансем тата кӗҫӗн медицина ӗҫченӗсем 12 пин ытла ҫын.

Вĕренӳпе ăслăлăхТӳрлет

Чӑваш Республикинче вӗренӳ аталанӑвӗн 2040 ҫулччен Чӑваш Республикин Президенчӗн Указӗпе ҫирӗплетнӗ 21.03-2008 № - лӗ ҫуртран пуҫласа 25 № - лӗ ҫурт таран: "хальхи вӑхӑтра республикӑра 344 чӑваш, 177 вырӑс, тутар наци шкулӗ, пӗтӗмӗшле пӗлӳ паракан 4 учрежденире вӗренекенсем мордов чӗлхине вӗренеҫҫӗ. Хальхи сеть ачасене лайӑх пӗлӳ илме тата политикӑпа ҫыхӑннӑ анлӑ условисенче лайӑх пӗлӳ илме май парать " [46].

Чӑваш Ен Вӗренӳ Министерстви пӗлтернӗ тӑрӑх,2009 ҫулта республикӑра чӑвашла шкулсен 65 проценчӗ, 31 проценчӗ-вырӑсла, 3 % - тутар чӗлхисемпе. Чӑваш чӗлхи тӑван чӗлхене 344 чӑваш шкулӗнче тата патшалӑх чӗлхи пек — ытти 198 шкулта вӗрентнӗ. Чӑваш, тутар наци шкулӗсен 1-5-мӗш класӗсенче тӑван чӗлхепе вӗрентӳ пуҫланнӑ.

Тĕне тытниТӳрлет

Культурăпа искусствоТӳрлет

ЛитератураТӳрлет

Чӑваш ҫыравҫисемТӳрлет

  • Агаков, Леонид Яковлевич
  • Алендеев, Василий Степанович
  • Артемьев, Александр Спиридонович
  • Пурхи Ахван
  • Иванов-Паймен, Влас Захарович
  • Илле Тахти
  • Краснов, Георгий Васильевич
  • Крысин, Павел Афиногенович
  • Ларионов, Никита Ларионович
     
    Хресчен ҫурчӗ .Шупашкар. Чӑваш ен
  • Леонид Маяксем
  • Лисина, Ева Николаевна
  • Николаева, Юлия Фёдоровна
  • Орлов, Георгий Фёдорович
  • Осипов, Пётр Николаевич
  • Пилеш, Герасим Дмитриевич
  • Рзай, Виктор Ефремович
  • Савельев-Сас, Александр Сергеевич
  • Садай, Владимир Леонтьевич
  • Синичкин, Виссарион Вениаминович
  • Уйп Мишши
  • Чичканов, Пётр Николаевич
  • Юхма Мишши
  • Айзман, Николай Спиридонович
  • Чиндыков, Борис Борисович
  • Иванов, Константин Васильевич
  • Кириллов, Тарас Кириллович
  • Сеспель, Мишши
  • Тукташ, Илья Семёнович
  • Ухсай, Яков Гаврилович
  • Хузангай, Пётр Петрович
  • Эльгер, Семён Васильевич
  • Айги, Геннадий Николаевич
Тĕп статья: Чăваш литератури


ТеатрсемТӳрлет


 
Оперӑпа балет Чӑваш театрӗ


 
К. В. Иванов ячӗллӗ чӑваш драма театрӗ

Чăваш патшалăх К.В. Иванов ячĕллĕ академи драма театрĕ

МузейсемТӳрлет


  • Чӑваш наци музейӗ, ҫавӑн пекех унӑн филиалӗсем:
  • Вӗсен литература музейӗ. К. В. Иванов (Шупашкар)
  • Ҫеҫпӗл М. Музейӗ (Шупашкар)
  • В. И. Чапаев (Шупашкар) Музей);
  • Шуршӑлти А. Г. Николаев космонавтика музейӗ;
  • Йӗпреҫ этнографи музейӗ;
  • Чӑваш патшалӑх художество музейӗ;
  • Чӑваш Республикин ҫар Мухтавӗн музейӗ;
  • Улатӑр таврапӗлӳ музейӗ;
  • Элӗк районӗнчи литературӑпа таврапӗлӳ музейӗ
  • Сӗнтӗрвӑрри районӗнчи краеведени музейӗ;
  • М. С. Спиридонов хваттерӗ мемори музейӗ;
  • Ҫӗнӗ Шупашкарти Н. И. Лобачевский (Ҫӗнӗ Шупашкар) музейӗ)
  • Геологи музейӗ (Шупашкар)
  • Хальхи искусство центрӗ (Шупашкар)
  • Сӑра музейӗ);
  • Ҫӗнӗ шупашкарти художество музейӗ;
  • Гидроэнергетика музейӗ (Ҫӗнӗ Шупашкар).

БиблиотекӑсемТӳрлет

  • Чӑваш Республикин " Чӑваш Республикин Наци библиотеки "
  • Чӑваш республикинчи ача-пӑча-ҫамрӑк библиотеки
  • Чӑваш Республикин " Чӑваш республикин ятарлӑ библиотеки. Л. Н. Толстой "

Массăллă информаци хатĕрĕсемТӳрлет

  • «Советская Чувашия» — ежедневная общественно-политическая газета;
  • «Хыпар» — ежедневная газета на чувашском языке;
  • «Тӑван Атӑл» — литературный журнал на чувашском языке.
  • Ҫамрӑксен хаҫачӗ;
  • Хресчен сасси;
  • Тӑван Атӑл;
  • Капкăн;
  • ЛИК;
  • Вести Чувашии;
  • Собрание законодательства Чувашской Республики;
  • Тантӑш;
  • Самант;
  • Грани;
  • «Ялав»;
  • «Канаш»


РадиоТӳрлет

  • Чӑваш Ен наци радиоӗ;
  • Раҫҫей Радио-Чӑваш Ен Радио;
  • Тӑван Радио (Шупашкар, Ҫӗнӗ Шупашкар)
  • Тӑван Ҫулсен Радиоӗ.
  • Радио Дачи (105 тата 7 ФМ)

Çутĕç, ăслăхТӳрлет

Пурĕ Республикăра 1062 вĕренӳ заведенийĕ. Вĕсен шутĕнче 430 шкул çулне çитмен ачасем валли, 564 шкул, 16 интернат шкулĕ, 4 ача çурчĕ, 27 професси училищи, 32 вăтам пĕлӳллĕ професси илмелли заведени, 21 аслă вĕренӳ заведенийĕ.

СпортТӳрлет

ЛитератураТӳрлет

Çав. пекехТӳрлет

КаçăсемТӳрлет

  1. ^ Чувашия // Ф. Л. Агеенко Словарь собственных имён русского языка : сăмахсар. — М.: «Мир и Образование», 2010.
  2. ^ Конституция Чувашской Республики. Глава 1. Основы конституционного строя Чувашской Республики. Статья 1, пункт 2. Наименования Чувашская Республика и Чувашия равнозначны.
  3. ^ Конституция Чувашской Республики. Статья 8
  4. ^ Конституция Российской Федерации. Ст. 5, пп. 1, 2
  5. ^ Конституция Чувашской Республики. Статья 10
  6. ^ Денисов П. В. Этнокультурные параллели дунайских болгар и чувашей / авт. предисл. И. Д. Кузнецов. — Чебоксары: Чуваш. кн. изд-во, 1969. — 176 с.: рис.
  7. ^ В феврале 1918 года национальный съезд мари принял решение об отмене наименования «черемисы» ввиду его ненационального происхождения и замене его историческим национальным самоназванием «марий» (Образование Марийской автономной области — Йошкар-Ола, 1966. — С. 39).