Открыть главное меню
Disambig gray.svg Ку терминăн урăх пĕлтерĕшсем пур, пăхăр Улатăр (пĕлтерĕшсем).

Улатăр (выр. Алатырь, ирçе Ратор-Ош), — Чăваш республикинче, унăн кăнтăр-хĕвеланăç енче, вырнаçнă хула, пĕр ятлă районăн администрацийĕ кунта вырнаçнă.

1552
Улатăр
Сăр юханшыв, Улатăр патĕнче
Патшалăх Раççей
Федераци субъекчĕ Чăваш Ен
Улатăр хула тăрăхĕ Улатăр хула
Координатсем 54°51′00″ с. ш. 46°35′00″ в. д. / 54.85000° с. ш. 46.58333° в. д. / 54.85000; 46.58333 (G) (O) (Я)Координатсем: 54°51′00″ с. ш. 46°35′00″ в. д. / 54.85000° с. ш. 46.58333° в. д. / 54.85000; 46.58333 (G) (O) (Я)
Пуçлăх Седов Александр Викторович
Никĕсленĕ 1552
1552  1552
Лаптăк 41,7 çм²
Центр çӳллĕшĕ 130 м
Климат тĕсĕ континентри вăтам
Наци йышĕ вырăссем — 87,3 %, ирçесем — 7,2 %, чăвашсем — 4,1 %
Этнохороним улатăрсе́м
Вăхăт тăрăхĕ UTC+4
Почтă индексĕ 42982X
Автомобиль кочĕ 21, 121
ОКАТО кочĕ
Официаллă сайчĕ каçă
УлатăрРаççей çинче
Red pog.png
УлатăрЧăваш Ен çинче
Red pog.png

Халăх йышĕ, хула тытăмĕТӳрлет

Хулара пурĕпе 45,8 пин çын (2002) пурăнать, вĕсенчен 87,3% — вырăссем, 7,2% — ирçĕсем, 4,1% — чăвашсем. Улатăр Сăр юханшыва Улатăр юханшыв юхса кĕнĕ вырăнта, сулахай енче ларать. Шупашкарпа Улатăр хушши 195 çухрăм. Хула лаптăкĕ — 41,7 çм².

Халăх этимологийĕТӳрлет

"Улатăр" топоним чăвашла ула тăрă (тĕрлĕ тĕслĕ сăрт) пĕлтерĕшне кăтартать.

Кун-çулĕТӳрлет

Улатăр вырăнĕнче ĕлĕк-авал ирçе йăхĕсем пурăннă. Ылтăн Урта тапхăрĕнче е тата та маларах кунта тĕрĕк йăхĕсем куçса килсе пысăк ялсем пуçласа янă. Вĕсене эпир ячĕсенченех пĕлетпĕр — Турхан, Найман тата ытти те. XV-XVI ĕмĕрсенче Улатăр шывĕ тĕлне тĕрĕк йăхĕсем питĕ йышлăн куçа-куçа пыма тытăнаççĕ. Чуппак ялĕ те, Артатту хули те çавăн чухне пуçланнă пулас. Çакна А.Х. Халиков хăйĕн «Татарский народ и его предки» (Тутар халăхĕ тата вĕсен мăн аслашшĕсем) кĕнекинче çирĕплетсе калать. Улатăр шывĕ çине куçса килнĕ паллăрах чăваш пикĕсенчен пĕрин ячĕ истори валли упранса юлнă, ăна Тетек Пекейĕ тенĕ. XVII ĕмĕр пуçламăшĕнче хальхи Улатăр хулипе ун таврашĕнчи çĕрсене Тетек çĕрĕ тесе каланă.

Хальхи Улатар пулнă тĕле вырăссем Хаяр Иван вăхăтĕнче пырса тухнă. Хаяр Иванăн пĕр çарĕ 1552 çулта Хусана кайнă чухне çак çулпа пынă, Улатăр шывĕ урлă каçма виçĕ кĕпер хывнă. Кун пирки «История Чувашской АССР» (Чăваш АССРĕн историйĕ) кĕнекинче çапла çырнă:

Хаяр Иван кунта карман тума шутланă. Кунта хула туни çинчен питĕ кăсăк чăваш халăх сăмахĕсем пур. Историллĕ чăнлавсенче Улатăра 1555 çулта никĕсленĕ пирки курма пулать. Чăнах та, çак хула пушă вырăнта ӳссе ларманни паллă. 1621 çулта вара кунта Брянск хулинчен Стародубский бояринăн 172 çыннине куçарса килсе вырнаçтарнă.

Официаллă версипе хулана 1552 çулта Хаяр Йăван никĕсленĕ, 1780 çулта вăл хула таран ӳссе çитет. Чăваш республикине хула 1925 çулхи авăн уйăхĕнчен кĕрет.

Суя çăлкуçсем "пĕлтерни"Тӳрлет

«Гази-Барадж тарихы» суя хроникăпа (1229-1246 çç. телнелли пулăмсем) килĕшӳллĕн, малтан ку вырăнта Пăлхар патшалăхĕн Мартюба çĕрĕн Алай ятлă кĕпернетĕрĕ 1028 çулта Сăр шывĕ çинче карман никĕсленĕ, кĕпернеттĕр ячĕпе хӳтлĕхе Алай Тура ят панă.

"Гази-Барадж тарихы" — Джагфар Тарихы текен суя хроникăн пĕр пайĕ пулса тăрать.

ТранспортТӳрлет

Хула витĕр ХусанКанашПенза чукун çулĕ иртет, УлатăрЕтĕрне çулĕ ăна ЧулхулаМускав çулĕпе пĕрлештерет.

Çутĕç, культураТӳрлет

Хулара Чукун çул колледжĕ ĕçлет.

Хулинче çуралнă паллă çынсемТӳрлет

 
Улатăр районĕн администраци çурчĕ. Ĕлĕк унта земство управи, татах та маларах утелни кантурĕ пулнă. Çавăнта пĕр вăхăт (1866-1867) çамрăк И.Я.Яковлев çĕрвиçевçĕ ĕçленĕ

Çавăн пекехТӳрлет

ВуламаллиТӳрлет

  • В.Д. Димитриев «Из истории городов Чувашии второй половины XVI - начала XVII веков» //(Вопросы истории в Чувашии. Ученые записки. Выпуск XXIX. - Чебоксары, 1965. - С .137
  • Федотов М.Р. О НАЗВАНИИ ГОРОДА АЛАТЫРЯ. Возвращаясь к напечатанному. // «СЧ» №214, 16 сентября 1990 г. (Ку статьяна ак çак вырăнта вулама пулать: Терентьев, В. М. Духовное и научное наследие академика М. Р. Федотова : [о жизнедеятельности известного ученого-языковеда, алтаиста, корифея чувашской тюркологии]. Кн. 2 / В. М. Терентьев ; [под ред. А. П. Хузангая]. - Чебоксары : Новое Время, 2011. -. - 575 с.// с.82-85)
  • Юхма Мишши, «Авалхи чăвашсем, Шупашкар, 1996.
  • А.Х. Халиков, «Татарский народ и его предки»
  • "Чăваш АССРĕн историйĕ"
  • Ольга Ауновская. Вспомнились легенды... // Советская Чувашия. — Чебоксары, 1984. — N 261 (17844). — С.4.

АсăрхавсемТӳрлет

КаçăсемТӳрлет