Тĕрĕксем

Тĕрĕксем (тăван ячĕ: 𐱅𐰇𐰼𐰰; шато: 突厥, Tūjuе; çаплах тĕрĕк халăхĕсем, тĕрĕк чĕлхиллĕ халăхсен ушкăнĕсем) — тĕрĕк челхисемпе пуплекен тата тĕрĕк кăкĕнчен пулса тухнă халăхсен этнос-чĕлхе пĕрлĕхлĕхĕ[10][11]

Тĕрĕксем
Хальхи вырнаçăвĕ тата йышĕ

Пурĕпе: 160 млн яхăн çын[8] е 170 млн ытларах [9]
ТурциFlag of Turkey.svg Турци — 55 млн[1]
ИранFlag of Iran.svg Иран — 11—15 млн․ пуçласа 23—30 млн çити (хак.) (Иранри азербайджансем)[2]
ӲспекстанFlag of Uzbekistan.svg Ӳспекстан — 34 млн
КазахстанFlag of Kazakhstan.svg Казахстан — 15 млн[3]
Раççей ФедерацийĕFlag of Russia.svg Раççей Федерацийĕ — 11 млн[4][5]
КХРFlag of the People's Republic of China.svg КХР — 11 млн
АзербайджанFlag of Azerbaijan.svg Азербайджан — 10 млн[6]

КăркăсстанFlag of Kyrgyzstan.svg Кăркăсстан — 6 млн
ТуркмениFlag of Turkmenistan.svg Туркмени — 5 млн
ГерманиFlag of Germany.svg Германи — 3 млн

Кавказ (Азербайджансăр) — 2 млн
Европа пĕрлешĕвĕFlag of Europe.svg Европа пĕрлешĕвĕ — 2 млн (Германипе Францисĕр)
ИракFlag of Iraq.svg Ирак — 600 пин[7] 3 млн çити (Туркомансем)
ТаджикистанFlag of Tajikistan.svg Таджикистан — 1 млн
АПШFlag of the United States.svg АПШ — 1 млн
ГрузиFlag of Georgia.svg Грузи — 284 пин (Карапапахи)
МонголиFlag of Mongolia.svg Монголи — 100 пин
АвстралиFlag of Australia.svg Австрали — 60 пин
Латин Америки (Бразилипе Аргентинăсăр) — 8 пин
ФранциFlag of France.svg Франци — 600 пин
Аслă БританиFlag of the United Kingdom.svg Аслă Британи — 50 пин
УкраинаFlag of Ukraine.svg Украина и БеларуçFlag of Belarus.svg Беларуç — 350 пин (Крым тутарĕсем)
Шаблон:Ялавлани/Молдова — 147 500 (Гагаузсем)
КанадаFlag of Canada.svg Канада — 20 пин
АргентинаFlag of Argentina.svg Аргентина — 1 пин
ЯпониFlag of Japan.svg Япони — 1 пин
БразилиFlag of Brazil.svg Бразили — 1 пин

Тĕнчери ытти регионĕсем — 1,4 млн
Чĕлхе тĕрĕк чĕлхисем
Тĕн ытларах ислам; çаплах православи, буддизм, танкăр тĕнĕ, шаманизм, иудаизм тата ур.
Кĕрет  алтай çемьи
Тăван халăхсем чĕлхипе (гипотетика енчен — алтай чĕлхе çемьи) — монгол тата тунгус-маньчжур халăхĕсем

Хальхи тĕрĕксен ытларахăшĕ — мăсăльмансем, çаплах православи христианĕсем (гагаузсен, чăвашсен ытларахăшĕ, тутарсен тата якутсен пайĕ), иудейсем (крымчаксем тата караимсем), буддистсем (тувинсем, сарă уйгурсем, тарбагатай кăркăсĕсем тата саларсен пайĕ), бурханистсем (алтайсем), танкăрсем тата шамансем (хакассем, шорсем, телеутсем, якутсем тата долгансем).

Пĕрлехи хыпарсемТӳрлет

Тĕрĕксем тухнă вырăн — Вар Ази (Алтай, Джунгари). Чылай хушă тĕрĕк тата монгол йăхĕсем юнашар пурăннă, кӳршĕ халăхĕн чĕлхине те пĕлнĕ. Пирĕн эра пуçламăшĕнче Вăтам Азире тĕрĕксем çумне индоевропейсем хутшăннă[12][13]. Вăтам ĕмĕрсенче тĕрĕксем хĕвеланăçнелле куçма тытăнаççĕ.

Кун-çулĕТӳрлет

Тĕрĕк халăхĕсен тата патшалăх-территорисен классификацийĕТӳрлет

Авалхи тĕрĕк халăхĕсемТӳрлет

 
Тĕрĕк тĕнчи, Махмуд Кашгари (XI ĕмĕр) шучĕпе

Хальхи тĕрĕк халăхĕсемТӳрлет

Тĕрĕк халăхĕсем тĕнчере XXI ĕмĕрĕн пуçламăшĕ тĕлне. 750px

  • Хăй тĕрĕк халăхĕсем

Хальхи ирĕклĕ тĕрĕк патшалăхĕсемТӳрлет

Хальхи тĕрĕк наци автономисемТӳрлет

КХР
Раççей
Молдави
Узбекистан

ГалерейăТӳрлет

ВуламаллиТӳрлет

  • Ганиев Р.Т. Восточно-тюркское государство в VI - VIII вв.. — Екатеринбург: Издательство Уральского университета, 2006. — С. 152. — ISBN 5-7525-1611-0

КаçăсемТӳрлет

АсăрхавсемТӳрлет

  1. ^ Milliyet. 55 milyon kişi 'etnik olarak' Türk. Тĕрĕсленĕ 18 Кӑрлач уйӑхӗн 2012.
  2. ^ Иранри азербайджансем, тĕрлĕ çăлкуçсенче, 25 — 35 млн. Сăмахран: [1], [Timothy L. Gall, Editor in Chief. Azerbaijan. In: Worldmark Encyclopedia of the Nations / Mary Rose Bonk. — Eleventh Edition. — Farmington Hills, MI, USA: The Gale Group, Inc., 2004. — С. 34-35. — 802 с. — ISBN ISBN 0-7876-7330-7. — ISBN ISBN 0-7876-7331-5.], Looklex Encyclopaedia, Iranian.com, «Ethnologue» Report for Azerbaijani Language, UNPO information on Southern Azerbaijan, Jamestown Foundation, The World Factbook: Ethnic groups by country (CIA)
  3. ^ Численность населения Республики Казахстан по отдельным этносам на начало 2016 года. Комитет по статистике Министерства национальной экономики Республики Казахстан. Тĕрĕсленĕ 14 Авӑн уйӑхӗн 2016.
  4. ^ ВПН-2010
  5. ^ Гумилёв Л. Н. Авалхи тĕрĕксем
  6. ^ The World Factbook: Azerbaijan (People-and-Society) (CIA)
  7. ^ David L. Phillips. Chapter 11. A War Within a War, page 112. // Losing Iraq: Inside the Postwar Reconstruction Fiasco Reprinted edition. Hardcover first published in 2005 by Westview Press. New York: Basic Books, 2014, 304 pages. ISBN 9780786736201
  8. ^ Encyclopedia of the Peoples of Asia and Oceania. 2008. Vol. 1. p. 826.
  9. ^ Yunusbayev et al., 2015
  10. ^ Тавадов Г. Т. Этнология. Учебник для вузов. — М.: Проект, 2002. — 352 с. — С. 106.
  11. ^ Этнопсихологический словарь. / Под ред. В. Г. Крысько, Д. И. Фельдштейна. — М.: МПСИ, 1999. — ISBN 5-89502-058-5
  12. ^ Средняя Азия
  13. ^ Возникновение тюрков
  14. ^ Говорят на особом чăваш чĕлхин кĕçĕн карачин калаçăвĕ.
  15. ^ Тапаларсем, кăнтăр алтайсем, кăркăссе тата кăпчаксем Фергансем, кăпчаксемпе çывăх, пулас
  16. ^ чулăм чĕлхин анат чулăм калаçăвĕпе усă кураççĕ (усă курнă).
  17. ^ Говорят на Шор чĕлхин кондом шор калаçăвĕпе пуплеççĕ.
  18. ^ карлу тата кăркăс чĕлхисем евĕр лобнор чĕлхипе калаçаççĕ.
  19. ^ Хотон чĕлхи, пур пулсан, ытларах карлук тата кăркăс уйрăмлăхĕсемлĕ.
  20. ^ Халаджăсем огуз ушкăнне кĕмеççĕ, вĕсем огузсемпе (сельджуксемпе) пĕрле Казахстанăн тата юнашар Иранпа Афганистан çĕрĕсенчен куçса тухнă аргу йăхĕсен нĕселĕсем пулаççĕ. Гипотезăпа килĕшӳллĕ, халадж тата ытти карлук-уйгур чĕлхисем тата карлук-хорезм чĕлхисем пĕрлĕ пулмаççĕ.
  21. ^ А.В. Дыбо гипотезипе, вар-хĕвелтухăç тĕрĕкĕсем, карлуксем (халаджисемпе авалхи карлуксемсĕр пуçсăр) тата кăпчаксем пĕрлĕ карлук-кăпчак ушкăнне кĕреççĕ.
  22. ^ Крым тутар чĕлхин вăтам диалекчĕпе калаçаççĕ.
  23. ^ Караимсем — тĕрĕк чĕлхиллĕ этнос, караизм тĕнне (хăш чух ăна иуда тĕнĕн уйрăм ĕлки теççĕ) тытаççĕ. Пĕр версипе, хасарсен нĕселĕсем пулаççĕ. Крым тутар чĕлхин караим чĕлхипе калаçаççĕ.
  24. ^ Крымчаксем — тĕрĕкленнĕ крым еврейĕсем. Крым тутарĕсен чĕлхине çывăх крымчак чĕлхипе калаçаççĕ. Караимсемпе танлаштарсан, вĕсем раббанитсем пулаççĕ — ортодокс иуда тĕнĕпе пурăнаççĕ, çаплах караимсем пекех, иуда тĕнне йышăннă Хасар патшалăхĕнчи тĕрĕк халăхĕнчен пулса кайнă теççĕ.
  25. ^ Урумсем — вăтам диалектне çывăх крым тутар чĕлхин диалекчĕпе калаçакан тĕрĕкленнĕ хуратинĕс грекĕсем.
  26. ^ Узбек чĕлхин кăпчак диалекчĕсемпе калаçаççĕ.
  27. ^ крым тутар чĕлхин çеçенхир диалекчĕпе калаçаççĕ.
  28. ^ Кăнтăр çыранĕнчи диалектне çывăх крым тутар чĕлхин диалекчĕпе калаçаççĕ.
  29. ^ Крым тутар чĕлхин кăнтăр çыранĕнчи диалекчĕпе калаçаççĕ.
  30. ^ хорезмла тата узбек чĕлхин икан-карабулак диалекчĕсемпе калаçаççĕ.
  31. ^ чулăм чĕлхин вăтам чулăм калаçăвĕпе пуплеççĕ.
  32. ^ Мрас шор калаçăвĕпе усă кураççĕ.
  33. ^ 1, 2 тата 3 2002 çулхи халăх çыравĕ

Çавăн пекех пăхăрТӳрлет

ÇăлкуçсемТӳрлет

Шаблон:Терĕк халăхĕсем