Красноярск Ен

(Красноярск Енĕ çинчен куçарнă)

Красноя́рск Ен[1] — Раççей Федерацин Çĕпĕр федераци тăрăхĕнчи субъекчĕ; Тухăç-Çĕпĕр экономика районне кĕрет. Территорипе Раççейре енсенчен чи шултри шутланать. Лаптăкĕ — 2 366 797 км²: кăштах Казахстан е Аргентина территоринчен пĕчĕкрех, Мексикăран пысăкрах пулать.

Тĕнчери администрациллĕ-территориллĕ виçесем хушшинче Якутипе Анăç Австрали хыççăн, виççĕмĕш вырăнта.

1934 çулхи раштавăн 7-мĕшĕнче туса хунă. Администраци центрĕ — Красноярск хула. Хальхи чикĕсем Енисей кĕпĕрнин чиккисемпе пĕрех темелле.

Тухăç енче Якутипе тата Иркутск облаçĕпе, кăнтăр енче Тăвапа тата Хакасипе, Кемĕр, Томск облаçĕсемпе, анăç енче Хантă-Манси тата Ямал-Ненец автономи тăрăхĕсемпе чикĕ тытать. Çурçĕрелле Кар тинĕсĕ урлă Архангельск облаçĕпе (Çĕнĕ Çĕр) кӳршĕлле.

ИсториПравить


Тахçанхи тапхăрПравить

Авалхи çын çак çĕре малти палеолитра килнĕ тесе çирĕплетнĕ. 28—32 пин çул ĕлĕкрех Афонт тăвĕнче, 4-мĕш Куртакра, Каштанкра, Кова-вăрри, Бражное таврашĕнче çын тăнине палăртнă[2].

Красноярск шыв усравĕн Дербин кӳлмекĕн çыранĕнче чи ĕлĕкех пытарнисене тупнă, вĕсене каргин вăхăчĕн (29—30 пин çул каярах) конощел сивĕтни тапхăрĕнче пытарнă теççĕ[3]. Покровка II (Малый Лог II) патĕнче чакаласа тупнă Homo sapiens тĕсне кĕрекен çынăн çамка шăмми 27740±150 çул выртнă теççĕ.[4]. 18—24 пин çул каярах тапхăрта Ачинская тата Тарачиха таврашĕнче çын тăнă вырăн пулнă. Лиственка патĕнче вара 16,5—10 пин çул каялла тăнă, имĕш.


Бронза ĕмĕренче Андроново ялĕ патĕнче çын вилисене пытарнисене андронов культурине (п. эрч. XVII—IX ĕмĕрсенче) кĕртеççĕ.

Ен администрацийĕПравить

ТавралăхĕПравить

Красноярск Енĕ Енисей çĕр-шывĕн лаптăкĕнче вырнаçнă. Çурçĕрĕнче Çурçĕр Пăрлă океанăн икĕ тинĕсĕн — Карпа Лаптевсен тинĕсĕ хĕррине тухать.

Лаптăкĕ 2 366 800 çм², Раççей территорин 13,86 %.

Ен Якутипе Иркут облаçĕпе тухăçра, Тувапа Хакасипе кăнтăрта, Кемĕрпе Томь облаçĕсемпе, Хантă-Мансипе Ямал-Ненец автономи тăрăхĕсемпе анăçра чикĕ тытать.

КлимачĕПравить

Территориллĕ-административла тытăмлăхĕПравить

15 пин çын ытла пурăнакан вырăнсем
2007, кăрлач, 1 тĕлне
Красноярск 927,2 Сосновоборск 30,2
Норильск 209,3 Дудинка 24,6
Ачинск 111,6 Боготол 22,3
Канск 100,3 Берёзовка 21,0
Железногорск 93,9 Енисейск 19,2
Зеленогорск 68,6 Бородино 18,8
Минусинск 67,1 Шушенское 18,7
Лесосибирск 64,4 Иланский 16,3
Назарово 53,9 Ужур 16,1
Шарыпово 38,8 Кодинск 15,0
Дивногорск 30,7

Шыв пуянлăхĕсемПравить

Красноярск енĕ шыв янтă пуррисемпе ырлăхлă тивĕçĕннĕ. Кăнтăртан çурçĕрелле тĕнчери чи пысăк юхан шывсенчен пĕри — Енисей — кĕрлесе шывне куçарать.

КӳлĕсемПравить

Красноярск енĕнче 323 пин кӳлĕ, анлăшĕ 300 метр ытла тата лаптăкĕ тăхăр гектар ытла. Унсăр пуçне чылай кӳлĕ юр пуян ирĕлнĕ çулсенче çуралать.

Енĕн 86 % кӳлли Поляр çавринче вырнаçнă. Пысăк кӳллисенчен пĕри — Таймăр. Унăн шыв йăлтăрккин лаптăкĕ 4560 тăваткал çухрăм. Урăххисем: Мăн Хантă, Пясино, Кета, Лама.

Енĕн варринче 16 пине яхăн кӳлĕ. Кăнтăр çĕрĕсенче 4 пине ытла кӳлĕ шутланать.

Хăш кӳлĕсен шывĕпе сипленме те юрать. Вĕсем çаксем: Ладейное, Шира, Учум, Такар, Инкуль, Иткуль, Кăсăкуль итата урăххисем те.

ЮханшывсемПравить

 
Мана юханшывĕ.
Ячĕ Тăрсăлăвĕ, çм Шыв лаптăкĕ
км2
Çулти вăтам
усă курни, м3
Çулти вăтам
юхăм калăпăшĕ, çм3
Енисей (юханшыв) 3487 2580000 18600 591
Ангара (юханшыв) 1799 1039000 4390 138
Кан (юханшыв) 629 36900 286 8,92
Мана (юханшыв) 475 9320 985 3,11
Тупă (юханшыв) 119 36900 771 24,5
Оя (юханшыв) 254 5300 632 1,99
Сыда (юханшыв) 207 4450 283 0,89
Сым (юханшыв) 699 31600 244 7,7
Мăн Пит (юханшыв) 415 21700 238 7,51
Курейка (юханшыв) 888 44700 724 22,8

Çут çанталăка упраасси (Экологи)Править

УправлăхсемПравить

Ӳкерчĕк:1 stolb.jpg
Управлăх "Юпасем"

Красноярск енĕнче пиллĕк управлăх йĕркеленĕ. Вĕсен пур çĕрĕн лаптăкĕ 8,8 млн га, ку вара енĕн 3,8% территорийĕ пулать.

тата урăх.

Енре 2 млн га анлăшлĕ 25 яваплă управ туса хунă. Малашне тата 2 млн га лаптăк калăпăшлĕ 44 заказник уйăрса тума ĕçлĕ шухăш пур.


Халăх йышĕПравить

 
Ненецсем. 1860-мĕ çулсем

Тĕрлĕ халăх шучĕпе Красноярск Ен 2002 çакăн пек пулать[5]:

  1. Вырăссем — 88,95 %
  2. Украинсем — 2,31 %
  3. Тутарсем — 1,5 %
  4. Нимĕçсем — 1,24 %
  5. Азербайджансем — 0,66 %
  6. Белоруссем — 0,61 %
  7. Чăвашсем — 0,57 %
  8. Нацине кăтартманнисем — 0,51 %
  9. Эрменсем — 0,37 %
  10. Мордвасем — 0,25 %
  11. Ненецсем — 0,21 %
  12. Марисем — 0,17 %
  13. Хакассем — 0,16 %
  14. Эстунсем — 0,14 %
  15. Кăркăссем — 0,13 %
  16. Пушкăртсем — 0,13 %
  17. Молдавансем — 0,13 %
  18. Таджиксем — 0,12 %
  19. Удмуртсем — 0,11 %
  20. Латышсем — 0,10 %
  21. Узбексем — 0,09 %
  22. Казахсем — 0,09 %
  23. Поляксем — 0,08 %
  24. Якутсем — 0,08 %
  25. Лезгинсем — 0,07 %
  26. Литвасем — 0,07 %
  27. Чикансем — 0,07 %
  28. Грузинсем — 0,06 %
  29. Еврейсем — 0,06 %
  30. Осетинсем — 0,06 %
  31. Нганасансем — 0,05 %
  32. Тувинсем — 0,05 %
  33. Кетсем — 0,05 %
  34. Корейсем — 0,04 %
  35. Бурятсем — 0,04 %
  36. Чеченсем — 0,03 %
  37. Грексем — 0,03 %
  38. Латгальсем — 0,03 %

ХуçалăхĕПравить

Хăватлăхĕ (энергетика)Править

 
Красноярск ГЭСĕ.

Тĕслĕ металлургиПравить

Машинă тăвакан тата металл ĕçлĕхĕПравить

 
Красноярскри комбайн завочĕ.

Химиллĕ промăçлăхПравить

Атăмлă промăçлăхПравить

Урăх промăçлăхПравить

Транспортăн инфраструктуриПравить

Ӳкерчĕк:Емельяново АП 1.jpg
Тĕнче аэропорчĕ "Емельяново"

ЭтеплĕхПравить

Красноярск енче ĕçлеççĕ:

  • 12 профессиллĕ театр тата Красноярск ен филармонийĕ;
  • 124 ача-пăча кĕвĕ, ӳнерлĕх, хореографиллĕ тата пултарулăх шкулĕсем;
  • 1192 енри патшалăх тата муниципаллă вулавăш;
  • 49 музей
  • 148 кинотеатрпа кино кăтартмалли хатĕр
  • Красноярск циркĕ

ТеатăрсемПравить

Красноярск ен территоринче çак театăрсем пултараççĕ:

Красноярск ен театăрĕсенче çак паллă артистсем вăй хунă: Г. С. Жжёнов тата И. М. Смоктуновский — Норильск Поляр лешьен Вл. Маяковский ячĕллĕ драма театăрĕнче. Иннокентий Михайлович Смоктуновский Красноярск А. С. Пушкин ячĕллĕ драма театăрĕ çумĕнчи студире хевте пĕлӳне ӳстернĕ. Д. А. Хворостовский Красноярск патшалăх оперăпа балет тевтăрĕнче юрланă. Минусинск драма театăрĕн сцени çинче В.Г. Ян (Янчевецкий) çыравçă хăйĕн пьесисене лартнă (вылянă та).

МузейсемПравить

СпортПравить

Красноярск енĕнче 5299 спорт хатĕрĕллĕ тĕп ĕçлет. 2007 çулта красноярск спортсменĕсем пĕтĕм раççей тата тĕнче ăмăртăвĕсенче 116 медале çĕнтерсе илеççĕ. 2007 çулта енре 360 вырăнти спорт йышлă халăхлă турнир, 20 ытла пур раççей тата тĕнче шайĕнчи ăмăртăвĕсене ирттернĕ.

ÇулçӳревлĕхПравить

1978 çулта Австрире 4-палубăллă "Антон Чехов" теплоходне тунă, халĕ вăл Енисей тăрăх Красноярскран Игаркăна çити круиз туса çӳрет.

Чылай çулçӳревçĕ Шушенское çине пырать, «Саян унки» тĕнче кĕвĕ-юрă этнос фестивальне хутшăнать.

XIX ĕмĕрте Раççейĕн чи паха уес хули шутланнă Енисейск хулин те çулçӳревлĕх пуласлăхĕ тупăçлă.

ВуламаллиПравить

  • "Итоги социально-экономического развития Красноярского края в 2007 году".// Администрация Красноярского края. Красноярск. 2008 год.
  • Безруких, В. "Физическая география Красноярского края" // Красноярское книжное издательство. Красноярск, 1994
  • Корытный, Л.М. "Реки Красноярского края" //Красноярск, 1991.
  • Е.Е. Михеева, В.Е. Михеев, И.В. Плющ. "Водные ресурсы Енисейского региона" // Красноярск, 2004.
  • Н.Н. Урванцев. "Таймыр – край мой Северный" //Мускав, Мысль, 1978.

АсăрхавсемПравить

  1. ^ М. Д. Горячко, Г. С. Самойлова, С. В. Кузьминых, В. И. Фёдорова, А. Н. Прокинова, П. С. Павлинов Красноярский край. — Большая Российская Энциклопедия. — Москва: Издательство «Большая российская энциклопедия». — Т. 15. — 60 000 экз. — ISBN 978-5-85270-346-0
  2. ^ Генералов А. Г. Поздний палеолит — ранний мезолит Канско-Енисейского региона. çăлкуçран архивланă 11 Ҫурла уйӑхӗн 2004. : автореферат дис. … доктора исторических наук : 07.00.06 / Иркутский гос. ун-т. — Иркутск, 2001. — 42 с.
  3. ^ Стасюк И. В., Акимова Е. В., Томилова Е. А., Лаухин С. А., Санько А. Ф., Тихомиров М. Ю., Махлаева Ю. М. Палеолитические местонахождения Дербинского археологического района (Красноярское водохранилище)
  4. ^ Akimova E., Higham T., Stasyuk I., Buzhilova A., Dobrovolskaya M., Mednikova M. «A new direct radiocarbon AMS date for an Upper Palaeolithic human bone from Siberia» // Archaeometry, 2010, V.52, pp.1122-1130.
  5. ^ http://www.perepis2002.ru/ct/doc/English/4-2.xls

КаçăсемПравить