Disambig gray.svg Ку терминăн урăх пĕлтерĕшсем пур, пăхăр Хими (пĕлтерĕшсем).


Хими (арап. کيمياء сăмахран пуль теççĕ), — çутçанталăк çинчен вĕрентекен чи анлă, чи пĕлтерĕшлĕ ăславсенчен пĕри; хими элеменчĕсем тата вĕсен çыхăнăвĕсемпе тытăмĕ пирки, япалалăхсем хими реакцийĕсенче улшăнса теприне куçни тата çавăн чухне епле саккунсемпе йĕркевсем палăрни çинчен вĕрентекен ăслăх. Мĕнпур япалалăхсем атомсенчен тăраççĕ те лешсенчен, химилле çыхăнусем пуррине кура, молекулăсем майлашăнаççĕ. Хими вара çав молекула-атом шайĕнчи ыйтусене пăхса тухать. Урăхла каласан, хими элеменчĕсемпе вĕсен пĕрлешĕвĕсен шайĕнчине. Хими физикăпа, биологипе тачă çыхăннă, вĕсен хушшинчи чикĕсем те пĕлтерешлех мар тата малсăлтавлă[1]. Чикĕре тăракан ыйтусене квантлă хими, химилле физика, физикăлла хими, геохими, биохими тата ытти ăславсем пăхса тухаççĕ.

Иллюстраци

Хими историйĕТӳрлет

 
Cornelis de Man (1621-1706): "Химиксен ушкăнла портречĕ" карччын. 1670-мĕш çулсенче ÿкернĕ
Тĕп статья: Хими кунçулĕ

Хими ăславĕн палăрăмĕсем этемлĕх пуçланнăранпах пур.

АлхимиТӳрлет

Тĕп статья: Алхими
 
Химилле çыхăнăва молекулăсен шайĕнче анимацилесе кăтартни
 
Периодла таблица (вырăсла)
 
Ортофосфор йÿçĕкĕн молекулин тытăмĕ

Чăн-чăн ăслав шайĕнчи химиТӳрлет

Хими чăн-чăн ăслав пек XVI—XVII ĕмĕрсенче йĕркеленсе çитнĕ. Анчах та, химире, физикăпа танлаштарсан, шутлавла меслетсем çукраххине кура, ун çине кăшт урăхларах куçпа пăхни пулнă. 1661-мĕш çулта Роберт Бойль «Химик-скептик» ĕç пичетлесе кăларать.

М. В. Ломоносов «Математикăлла хими элеменчĕсем» (1741) ĕçĕнче химие темĕнле ăнланма çук "ÿнер" пек мар, шăп та шай ăслав пек курать[2].

УйрăмсемТӳрлет

Тĕп ăнлавсемТӳрлет

Элементарлă пĕрчĕТӳрлет

Элементарлă пĕрчĕнуклонсар масштабĕнчи микрообъектсене пĕрлештерсе тăракан пĕтĕмĕшле термин; вĕсене кулленхи ĕçлевлĕхре татах та пĕчĕкрех объектсем çине пайлама май çук[3].

АтомТӳрлет

Тĕп статья: Атом

А́том (ав.гр. ἄτομος «пайланми»[4]) — микроскопла пĕчĕк талккăшлă тата массăллă объект, химилле элементăн чи пĕчĕк пайĕ, япалалăхăн палăрăмĕсене упраканскер[5].

МолекулаТӳрлет

Тĕп статья: Молекула

ЯпалалăхТӳрлет

Тĕп статья: Япалалăх (хими)

Япалалăх, химире пăхса тухакан тĕп ăнлавсенчен пĕри (chemical substance) — атомсенчен тăракан япалалăха пĕлтерет; енчен те атомсем çук пулсан (калăпăр, плазма е çăлтăрсен япалалăхĕ), унашкал япалалăх химире пăхса тухакакннисен йышне кĕмест[6].

ИонТӳрлет

Тĕп статья: Ион

Ио́н (ав.гр. ἰόν «пыраканни») — япалаллăхăн, атомран е молекулăран, лешсем электрон йышăнсан е çухатсан пулакан, электро капламлă пĕрчи. Плюслă-тăк — катион, минуслă-тăк — анион.

Кунашкал пĕрчĕсем кирек мĕнле агрегатлă тăрăмри япалалăхра та пулма пултараççĕ, сăмахран, газсенче, шĕвексенче (ирĕлчĕксенче, шăраннă металсенче), кристалсенче, плазмăра.

«Ион» текен термина пурнăçа чăн малтан 1834-мĕш çулта Майкл Фарадей кĕртнĕ.

РадикалТӳрлет

Ирĕклĕ радикалсемхимире: хăйсен тулашри электронлă йăлхахĕнче пĕрре е темиçе мăшăрсăр электрон пур пĕрчĕсем (молекулăсем)[7].

Кунашкал пĕрчĕсемлĕ япалалăхсем хытă, шĕвек тата газ евĕр пулма пултараççĕ, питĕ сахал (секкундран та сахалрах) е нумай вăхăт (темиçе çул) пурăнаçççĕ. Нейтраллĕ радикалсемсĕр пуçне ион-радикалсем пур. Ирĕклĕ радикалсен парамагнитлă палăрăмсем пур тата вĕсен химилле реакцие кĕрес пултарулăхĕ пысăк[8].

Химилле çыхăнуТӳрлет

Тĕп статья: Химилле çыхăну

Химилле çыхăну — атомсен хушшини сыхăну, молекуласен тата кристалсен тăн-тăнлăхне тивĕçтерекенскер. Вăл атом нуклонсарĕнчи электро капламлă пĕрчĕсем тата электронсем хушшинчи вăйăмран килет. Паянхи кун унашкал пулăмсене квантлă механика пулăшнипе ăнлантараççĕ[9].

Периодла саккунТӳрлет

Тĕп статья: Периодла саккун

Периодла саккун — çутçанталăкăн никĕсле саккунĕ. Ăна Д. И. Менделеев 1869-мĕш çулта уçнă; саккун химилле элементсен палăрăмĕсене вĕсен атомла массисемпе çыхăнтарать.

Химилле реакциТӳрлет

Тĕп статья: Химилле реакци

Химилле реакци — пĕрре е темиçе химилле япалалăх, пĕр-пĕринпе хутшăнса (контакта кĕрсе), урăх япалалăхсене çаврăнни; кун пек чухне атомсен нуклонсарĕсем улшăнмаççĕ, çав вăхăтрах электронсемпе нуклонсарсем тепĕр хут валеçĕнеççĕ. Нуклонсар реакцийĕсемпе танлаштарсан, химилле реакцисенче атомсен нуклонсарĕсен пĕтĕмĕшле йышĕ тата химилле элементсен изотопла тытăмĕ улшăнмаççĕ.

 
Шывамăш тата Йÿçамăш молекулисем реакцие кĕрсен шыв молекулисем пулни

Химилле реакцие хутшăнакан япалалăхсене реагентсем теççĕ.

Химилле реакци тĕслĕхĕ — шывамăш йӳçамăшĕнче çунать те шыв пулать:

 

НоменклатураТӳрлет

Химилле номенклату́ра — химилле япалалăхсен тата вĕсен ушкăнĕсемпе тĕсĕсен хăйсене тивĕçлĕ (индивидуаллă) харпăр ячĕсен йышĕ, çавăн пекех вăл ятсене майлаштармалли йĕркесемпе йĕркевсем.

Çавăн пекехТӳрлет

ВуламаллиТӳрлет

  • Менделеев Д. И. Периодический закон: В 3 т. на сайте Руниверс
  • Некрасов Б. В. Основы общей химии, т. 1. — М.: «Химия», 1973
  • Химическая энциклопедия, п. ред. Кнунянц И. Л., т. 5. — М.: «Советская энциклопедия», 1988
  • Химия: Справ. изд./ В. Шретер, К.-Х. Лаутеншлегер, Х. Бибрак и др.: Пер. с нем. — М.: Химия, 1989
  • Джон Мур. Химия для чайников. — М.: «Диалектика», 2011. — ISBN 978-5-8459-1773-7
  • Н. Л. Глинка. Общая химия. — М.: Интеграл-Пресс, 2008. — ISBN 5-89602-017-1
  • Джуа М. История химии. — М.: Мир, 1966.
  • Дубинская А. М., Призмент Э. Л. Химические энциклопедии, в кн.: Химический энциклопедический словарь. — М., 1983
  • Потапов В. М., Кочетова Э. К. Химическая информация. Где и как искать химику нужные сведения. — М., 1988
  • Кузнецов В. И. Общая химия: тенденции развития. М.: Высшая школа, 1989.

АсăрхавсемТӳрлет

  1. ^ Философия науки под ред. А. И. Липкина М.: Эксмо, 2007
  2. ^ Михаил Васильевич Ломоносов. Избранные произведения. В двух томах. Т. 1. Естественные науки и философия. — М.: Наука. 1986
  3. ^ Ферми Э. Лекции по атомной физике // М: ИЛ, 1952. — С. 9.
  4. ^ Большой энциклопедический словарь. Физика / Гл. ред. А. М. Прохоров. — М.: Большая Российская энциклопедия, 1998. — С. 36. — 944 с. — ISBN 5-85270-306-0.
  5. ^ Ельяшевич М. А. Атом // Большая Советская Энциклопедия. 3-е изд. / Гл. ред. А. М. Прохоров. — М.: Советская энциклопедия, 1970. — Т. 2. Ангола — Барзас. — С. 389—394.
  6. ^ Зоркий П. М. Критический взгляд на основные понятия химии.
  7. ^ Ирĕклĕ радикалсем
  8. ^ Химическая энциклопедия, 1995, с. 154.
  9. ^ Химическая энциклопедия / Редкол.: Зефиров Н.С. и др.. — М.: Большая Российская энциклопедия, 1998. — Т. 5. — 783 с. — ISBN 5-85270-310-9.

Шаблон:Хими уйрăмĕсем Шаблон:Çутçанталăк пĕлĕвĕн облаçĕсем


[[Категори:ăслăх пирки вĕçлемен статьясем]]