А́рктика (грек ἄρκτος — Ҫӗр Ҫинчи пӗрлехи физикӑпа географи районӗ, Ҫурҫӗр полюсне пӗрлешсе, Евразипе Ҫурҫӗр Америкӑри материксен хӗррисене, утравсемпе ҫурҫӗрти пӑрлӑ океана (норвеги утравӗсӗр пуҫне), ҫавӑн пекех Атлантикӑпа Лӑпкӑ океансен ҫывӑхри пайӗсене те кӗртекенскер. Арктикӑн кӑнтӑр чикки тундрӑн кӑнтӑр чиккипе танлашать. Площадь — 27 млн ҫухрӑма яхӑн; хӑш-пӗр Чухне Арктикӑна кӑнтӑр енчен Ҫурҫӗрти поляр ҫаврашкипе (66° 33e с. ш.) чараҫҫӗ, кун пек чухне Унӑн лаптӑкӗ 21 млн ҫухрӑмпа танлашать.

Хĕрлĕ йĕрĕ утăри 10 °C изотермăна кăтартать
Карта Арктики.png

ÇанталăкПравить

Çĕр пичĕПравить

Çанталăкăн уйрăмлăхĕсемПравить

Çутçанталăк уйрăмлăхĕсем: пĕчĕк радиаци балансĕ, çуллахи сывлăшăн 0 °C çывăх температури, çулти вăтам температура нульрен аялла, пăрлăхсемпе нумай çул шăннă чул тăпри, тундра ӳсентăранлăхĕпе арктика пушхирĕ чылаййи.

Тинĕс акваторин пăрлăхĕ 11 млн. тв. км хĕлле тата 8 млн. тв. км çулла.

Çанталăкăн янтă пурлăхĕПравить

Арктикăра çав тери нумай уçлама тытăнман энергоресурс — нефтьпе газ.

Раççейшĕн арктика шельфĕ — углеводород янттине ӳстермелли чи пуласлă тĕлĕ.

«Арктика шельфĕ — Раççей промăçлăхĕ халиччен пачах усă курман нефтьпе газ управĕ, анчах та ăна ĕçе ямасăр Раççейĕн 2020 çулченхи энергетика стратегине» пурнăçа кĕртме май çук (Валерий Каминский, ВНИИ Океанологи директорĕ).

Чи пысăк раççей çĕр управĕсем — газ гиганчĕсем тата çав тери гигантсем — Штокман, Русан тата Ленинград — анăç Арктикăра вырнаçнă.

Арктика пăрĕсемПравить

Юхăмсен хавăртлăхĕ улшăнăвĕПравить

Ахăртнех XX ĕмĕрĕн 60-70-мĕш çулĕсенче «Çурçĕр полюсĕ» станцин шуçăмĕ (дрейфĕ) талăкра икĕ çухрăм пулсан, сăмахран, «Çурçĕр полюсĕ-34» (2005) станцин шуçăмĕ талăкра 5-8 çм пулнă.

Флорӑпа фаунаПравить

Арктикӑра карлик тӗмӗсем, тырӑсем, курӑксем, лишайниксемпе мӑк ӳсеҫҫӗ. Ҫуллахи температура пӗчӗк тӗрлӗ тӗссемпе пысӑках мар ӳсентӑрансен калӑпӑшне кӑтартать. Арктикӑра йывӑҫсем ҫук, анчах унӑн ӑшӑ пайӗнче час-часах икӗ метр ҫӳллӗш ӳсекен вӗтлӗхсем тӗл пулаҫҫӗ, хӑях, мӑк тата лишайниксем хулӑн ай сараҫҫӗ. Арктика пушхирӗ-ҫутҫанталӑкӑн чи ҫурҫӗрти зони — ӳсентӑрансем ҫукпа пӗрех; ытларах клеткӑллӑ ӳсентӑрансем — мӑкпа лишайниксем, сайра хутра полярти мӑкӑнь пек курӑклӑ ӳсентӑрансем тӗл пулаҫҫӗ.[1]

Арктика — тӗрлӗ йышши чӗрчунсем пурӑнакан вырӑн: овцебык, тискер ҫурҫӗр пӑланӗ, юрлӑ така, шурӑ упа. Тундрӑра курӑк ҫисе пурӑнакан ҫынсен шутне ҫаксем кӗреҫҫӗ: арктика белякӗ, лемминг, овцебык тата ҫурҫӗрти тискер пӑлан. Вӗсем поляр тиллипе кашкӑр валли апат пулса тӑраҫҫӗ. Полярти упа та тискер кайӑк, вӑл тинӗсри чӗрчунсене пӑр ҫинчен сунара ҫӳреме кӑмӑллать. Сивӗ регионсемшӗн эндемичӑри кайӑк-кӗшӗкпе тинӗсре пурӑнакансен нумай тӗсӗ. Кунсӑр пуҫне Арктикӑра росомахсем, юссем тата вӑрӑм хӳреллӗ тыркассем пурӑнаҫҫӗ.

Полярти ҫулла тундрӑра миллионшар вӗҫен кайӑк йӑваланать. Арктика тинӗсӗсенче тюленьсем, моржсем, ҫавӑн пекех кит евӗрлӗ темиҫе тӗрлӗ кит: мӑйӑхлӑ китсем, нарвалсем, косаткӑсем, пакшасем пурӑнаҫҫӗ.

Климат улшӑнни Арктикӑри нумай чӗрчунсене пӗтме пултарать. Пуринчен ытла шурӑ упасем хӑрушлӑхра, мӗншӗн тесен тинӗсри пӑр лаптӑкне чакарнӑ чухне выльӑхсен ҫыран хӗррине, вӗсен хӳре бази пӗчӗкрех ҫӗре, куҫмалла пулать. Ҫитӗннӗ аҫасене сутма выҫӑпа вилни 3-6 процентран пуҫласа 28-48 процента ҫити ӳсме пултарать, ҫуллахи сезонӑн вӑрӑмӑшӗ 120 процентран 180 куна ҫити ӳссен. Кунсӑр пуҫне, ама ами партнера йышлӑланнӑ тапхӑрта тинӗс пӑрӗпе унӑн фрагментацийӗнчен килет. Аҫисем хӑйсен йӗрӗпе самок шыраҫҫӗ, ученӑйсен хаклавӗсем тӑрӑх, пӑр тӑрӑх популяцисене сапаласа янипе шыравсен тухӑҫлӑхӗ унӑн лаптӑкӗнчен тӑватӑ хут хӑвӑртрах чакма тытӑнсан, шӑратса сыпас ӗҫ ӑнӑҫлӑхӗ 99 процентран пуҫласа 72 процента ҫити чакать.

Çын тата АрктикаПравить

Усă курни тата тĕпчениПравить

Чылай хушă Арктика этем пурăнма юрăхсăр территори шутланнă («вилĕм çĕрĕ»), ăна шывпа та, çĕрпе те иртсе çӳреме пулман.

XI ĕмĕрте вырăс тинĕс çӳревçисем Çурçĕр Пăрлă океанăн тинĕсĕсене тухаççĕ.

XII—XIII ĕмĕрсенче Вайгач, Çĕнĕ Çĕр утравĕсене, XV ĕмĕрĕн вĕçĕнче — Шпицберген архипелагăн утравĕсене, Упа (Медвежий) утравне уçнă.

XVI ĕмĕрĕн пĕрремĕш пайĕнче Пăрлă океан бассейнĕн 1-мĕш картине Д. Герасимов чертёжĕпе усă курса хайлаççĕ, çак вăхăтах Çурçĕр тинĕс çулĕн анăç пайне (ăна «мангази тинĕс çулĕ» тенĕ)— Çурçĕр Двинаран пуçласа Обĕн вăрринчи Таз тутине çити — уса кĕртнĕ.

Аслă çурçĕр экспедицинче (1733—1743) Çурçĕр Пăрлă океанăн пĕтĕм çĕпĕр çыранне М. Баранов сăмсахне çитиех, тĕпчесе карттă çине ӳкерсе хунă.

1874 çултанпа Кар тинĕсĕпе пăслă пăрахутпа Обь тата Енисей вăрри витĕр Кар экспедицисене ирттернĕ.

Норвег поляр тĕпчевçи Фритьоф Нансен Арктикăна Парлă шик çĕршывĕ тенĕ.

Арктикăна уса кĕртес ĕçре Çурçĕр тинĕс çулĕ питĕ чылай пулăшу кӳлнĕ.

Харпăрлани тата тĕпчениПравить

Арктикăн тĕпчевçисемПравить

Çавăн пекех пăхăрПравить

КаçăсемПравить

АсăрхавсемПравить