Алтай чĕлхи

</noinclude> |ят = Чĕлхе

|from = |çӳлте = Алтай чĕлхи |ӳкерчĕк =

|пата1 = Тăван ят |текст1 = Алтай чĕлхи

|пата2 = Патшалăхсем |текст2 = Раççей, Монголи, Китай |викихыпарсем2 = P17

|пата3 = Регионсем |текст3 = Алтай Республики, Алтай Ен |викихыпарсем3 = P131

|пата4 = Официаллă статус |текст4 =

|пата5 = Йĕркелекен организаци |текст5 = |викихыпарсем5 = P1018

|пата6 = Мĕнпур калаçакан йышĕ |текст6 = |викихыпарсем6 = P1098

|пата7 = Рейтинг |текст7 =

|пата8 = Статус |текст8 = |викихыпарсем8 = P1999

|пата9 = Çухалнă |текст9 = |викихыпарсем9 = P576

|пуçелĕк10 = Классификаци

|пата11 = Категори |текст11 = Еврази чĕлхисем

|текст12 = Алтай çемьи

Тĕрĕк турачĕ
Туçи-алтай (вăта-тухăç) ушкăнĕ
Кăркăс-кăпчак кĕçĕн ушкăнь

|тест_стилĕ12 = text-align:left; |класс12 = noplainlist

|пата13 = Çырулăх |текст13 = кириллица (алтай алфавичĕ)

|пуçелĕк14 = Чĕлхесен кочĕсем

|пата15 = ГОСТ 7.75–97 |текст15 = alt алт 035

|пата16 = ISO 639-1 |текст16 = —

|пата17 = ISO 639-2 |текст17 = alt

|пата18 = ISO 639-3 |текст18 = alt

|пата19 = ISO 639-5 |викихыпарсем19 = P1798

|пата20 = ISO 639-6 |викихыпарсем20 = P221

|пата21 = WALS |викихыпарсем21 = P1466

|пата22 = Atlas of the World’s Languages in Danger |викихыпарсем22 = P2355

|пата23 = Ethnologue |викиданные23 = P1627

|пата24 = Linguasphere |викихыпарсем24 = P1396

|пата25 = LINGUIST List |викихыпарсем25 = P1232

|пата26 = Guthrie |викихыпарсем26 = P2161

|пата27 = ABS ASCL |викихыпарсем27 = P1251

|пата28 = AUSTLANG |викихыпарсем28 = P1252

|пата29 = Чĕлхе кочĕ BPS |викихыпарсем29 = P2590

|пата30 = ELCat |викиданные30 = P2192

|пата31 = IETF |викихыпарсем31 = P305

|пата32 = Glottolog |викихыпарсем32 = P1394

|аялта = }}

Алтай чĕлхи — алтай халăхĕн (алтайсен) чĕлхи. Алтай республикин официаллă чĕлхи. 1948 çулчен ойрот чĕлхи тенĕ.

Вырăнти пуплевĕсем:

Ĕлĕкренех кăнтăр- тата çурçĕр-алтай чĕлхине пĕрлĕ — алтай чĕлхи тесе шутланă. Анчах та тĕрĕк чĕлхисен хальхи йĕркелĕхĕпе вĕсене уйăрса пăхаççĕ. Çакнашкалах кăнтăрпа çурçĕр чĕлхисен пуплевĕсене (кумандин, телеут, челкан тата тапалар) Раççейри вак халăхсен уйрăм чĕлхе вырăнне официаллă йышăннă

Пур Раççейри 2002 çулхи халăх çыравĕ хыпарĕсемпе Раççейре 65 534 çын алтай чĕлхипе калаçма пултараççĕ.[1]. Танлаштаруллă шутлавсемпе, вĕсенченх 10 пине яхăн çурçĕр алтайла пуплеççĕ, ыттисем — кăнтăр алтайла (чылайăшĕ алтай-кижи пуплевĕпе калаçаççĕ). Ентĕ, хăш хыпарсенче çырнипе, алтайсен 2 % çеç алтай чĕлхипе ирĕклĕ усă кураççĕ.[2]

Кашни пуплевпе калаçакан çын шучĕ тĕплĕн паллă мар, çапах та, хаклăхсене пăхсан, телеут, челкан тата тапалар пуплевĕпе 3 пин çын калаçать. Ыттисем алтай чĕлхипе усă кураççĕ.

Çырулăхне кириллица çинче хатĕрленĕ, хушма сас паллисем: Ҥ, Ј, Ӧ, Ӱ. Çырулăхĕ XIX ĕмĕрĕн 40-мĕш çулсенченпе вырăс кириллиципе çывăх. 1928—1938 çулсенче латтин алфавичĕпе усă курнă.

XIX ĕмĕрте алтай-ойротсене Христос тĕнне кĕртнĕ, ун чух библи тексчĕсене куçарнă. 1869 çулта Хусанта алтай чĕлхин грамматикине; 1884 çулта — сăмахсарне пичетлесе кăларнă. Литература чĕлхин аталанăвĕнче халăха çутта кăларакан çыравçă М. В. Чевалков чылай вăй панă.

ВуламаллиПравить

  • Баскаков Н. А. Алтайский язык. М., 1958.
  • Грамматика алтайского языка, составленная членами Алтайской духовной миссии. Хусан, 1869
  • Дыренкова Н. П. Грамматика ойротского языка. М.; Л., 1940
  • Тощакова Т. М. Грамматика ойротского языка. Çĕнĕ Çĕпĕр, 1939
Сăмахсарсем
  • Баскаков Н. А., Тощакова Т. М. Ойротско-русский словарь. С приложением краткого грамматического очерка ойротского языка Н. А. Баскакова. М., 1947
  • Вербицкий В. И. Словарь алтайского и аладагского наречий тюркского языка. Казань, 1884
  • Коргунбаева Н. И. Алтайско-русский — русско-алтайский словарь. Горно-Алтайск, 1991

АсăрхавсемПравить

КаçăсемПравить