Çĕнĕ Çĕпĕр: различия между версиями

66 байт добавлено ,  10 месяцев назад
Нет описания правки
{{Хула çинчен|ÇĕнÇĕнĕ Çĕпĕр<br>{{lang-ru|Новосибирск}}|[[Ӳкерчĕк:Coat_of_Arms_of_Novosibirsk_%282004%29.png|125px|ÇĕнÇĕнĕ Çĕпĕр гербĕ]]|[[Раççей]]|[[ÇĕнÇĕнĕ Çĕпĕр облаçĕ]]|[[1893]]|[[1903]]|1 397|2006|500|55°02′ ç. ш. |82°55′ х.т. д.}}
'''ÇĕнÇĕнĕ Çĕпĕр''' (''Новосибирск''; {{lang-ru|Новосибирск}}) — [[Çĕпĕр федераллă округĕ]]пе [[ÇĕнÇĕнĕ Çĕпĕр облаçĕ]]н тĕпĕ, [[Раççей]] хули. [[Мускав]]ран 3 303 çухрăмра вырнаçнă.
 
== Çанталăк ==
ÇĕнÇĕнĕ Çĕпĕр хули континетлă климат тăрăхĕнче вырнаçнă. Çулталăк хушшинчи вăтам температура +0,2&nbsp;°C. Кăрлач уйăхĕнчи вăтам температура −18,8&nbsp;°C, утă уйăхĕнчи — +19&nbsp;°C. 1915 çулхи кăрлачăн 7-мĕшĕнче хулара чи сивĕ çанталăк тăнă, свылăш температури −51,1&nbsp;°C таран чакнă. Чи шăрăх çанталăкра сывлăш температури +40&nbsp;°C таран хăпарнă.
 
== Истори ==
[[1893]] çулта ку вырăнта Обь урлă чукун çул валли кĕпер хывма пуçланă. Кĕпер хывнă вырăнта çынсем пурăнма пуçланă. Пулас хулан темиçе хут та ячĕ улшăннă. Малтан вăл '''Çĕнял''' (Новая Деревня) ятпа паллă пулнă. Каярах, ӳснĕ май ячĕ '''Çĕн посёлок''' пулса тăнă. Пурăна киле ятне '''Александровски''' çине улăштарнă. [[1895]] çулта унăн ячĕ '''Çĕнĕ Николаевски''' (Ново-Николаевский) пулса тăнă. [[1903]] çулта ăна хула шайне кĕртнĕ, [[1925]] çулта '''ÇĕнÇĕнĕ Николевск''' ятлă хулана Çĕн Çĕпĕр ята панă.
 
[[XIX ĕмĕр]] вĕçĕнче ÇĕнÇĕнĕ Çĕпĕр хули вырăнĕнче 25 [[ял]] вырнаçнă пулнă: Мăнпа Кĕçĕн Кривощёково, Перово, Вертково, Бугры, Ерестнăй, Мочищенски, Речкуновка, ÇĕнÇĕнĕ Луговски, Барышево, Издревăй, Усть Иня тата ыттисем те.
 
Хулана анлă ӳсме виçĕ сăлтав пулăшнă. Пĕрремĕшĕ, паллах, [[Транçĕпĕр магистралĕ|Трансçĕпĕр магистралне]] тума пуçлани. Кĕпере [[Обь (юханшыв)|Обь]] урлă ку вырăнта хывни хула вырăнне палăртнă. Малтан магистраль [[Томск]] урлă иртсе каймалла пулнă. Анчах кунти скала евĕрлĕ çĕр килĕшнĕ пирки [[Гарин-Михайловский Николай Георгиевич|Н. Г. Гарин-Михайловский]] ертсе пыракан инженерсен ушкăнĕ кĕпере çак вырăнта хывма шутланă.
 
Иккĕмĕш сăлтавĕ — Çĕпĕр тĕпĕ пулса тăни. [[1921]] çулта [[Омск]]ран Çĕпревкома тата ытти учрежденисене куçарнă. Çĕн Николаевск кĕперне тĕпĕ пулса тăнă. [[1925]] çулхи [[çу, 25|çу уйăхĕн 25-мĕшĕнч]]е [[Алтай кĕпернийĕ|Алтай]], [[Енисей кĕпернийĕ|Енисей]], [[Иркутск кĕпернийĕ|Иркутск]], [[Çĕн Николаевск кĕпернийĕ|ÇĕнÇĕнĕ Николаевск]], [[Омск кĕпернийĕ|Омск]] тата [[Томск кĕпернийĕ|Томск]] кĕпернисенчен Çĕпĕр Енне йĕркеленĕ, ÇĕнÇĕнĕ Николаевск тĕп хули вырăнне йышăннă. Ăна ертсе пыма йывăр пулнăран [[1930]] çулта ăна икĕ Ен çине пайланă: [[Хĕвелтухăç Çĕпĕр Енĕ]] (тĕп хулине [[Иркутск]]ра йĕркеленĕ) тата [[Хĕвеланăç Çĕпĕр Енĕ]] (тĕп хули ÇĕнÇĕнĕ Çĕпĕр пулнă) çине. [[1930]]-[[1940]] çулсем хушшинче унăн шайĕ пĕчĕкленсе пынă, [[1944]] çулта вара хальхи чиккисем йĕркеленсе çитнĕ. [[1920]]-[[1940]] çулсем хушшинче хулара пурăнакан халăх йышĕ тăватă хут ӳснĕ.
 
Виççĕмĕш сăлтавĕ — [[Тăван Çĕршывăн Аслă вăрçи]] вăхăтĕнче ку хулана нумай предприятине куçарни пулса тухать. Хулана 50 ытла пысăк предприяти куçарнă.
Хулана никĕсленĕренпе 70 çул иртнĕ хыççăн унта миллиона яхăн çын пурăна пуçланă. Ку тĕнче шайĕнчи рекорд шутланнă. Унччен чи хăвăрт ӳсекен хула [[АПШ]]ри [[Чикаго]] шуланнă пулнă, Çĕн Çĕпĕре вара миллионлă хула шайне çитмешкĕн 20 çул сахалтарах кирлĕ пулнă.
 
[[2000]] çулта [[Путин Владимир Владимирович|Владимир Путин]] хушу кăларса [[Çĕпĕр федераллă округĕ|Çĕпĕр федераллă округне]] йĕркеленĕ, ÇĕнÇĕнĕ Çĕпĕр унăн тĕпĕ пулса тăнă.
 
== Тăванла хуласем ==
* [[Власов Роман Андреевич]] - спортсмен,кĕрешӳçă,[[2012 çуллахи Олимп вăййисем]]ĕн чемпионĕ.
== Каçăсем ==
* [http://www.novo-sibirsk.ru/ ÇĕнÇĕнĕ Çĕпĕр мэрийĕн официаллă сайчĕ]
{{Commonscat|Novosibirsk|Новосибирск}}
 
499

правок