Ази: различия между версиями

2 байта добавлено ,  1 год назад
== Географи ==
 
Лаптăкĕ — 43,4 млн. км<sup>2</sup> яхăн. Планетăн тухăç çĕр çурринче ([[Чукотка çурутравĕ]] çеç анăç енче пулать), [[экватор]]тан çурçĕрелле вырнаçнă. Европăран уйăракан чикĕ [[Урал]] тăвĕсен тухăç сăрт айĕн çумĕпе, [[Мугоджар]]па, [[Эмба]] шывĕпе, малалла [[Каспи тинĕстинĕсĕ]]ĕпепе, [[Кура]] шывĕпе, [[Сурами]] перевалĕпе, [[Риони]] шывĕпе, [[Хура тинĕс]]ĕпепе тата [[Мрамор тинĕстинĕсĕ]]ĕпепе, [[Босфор]] тата [[Дарданеллы]] проливĕсем витĕр тухать. Азипе [[Африка|Африкăна]] [[Суэц]] перешейкĕ çыхăнать, [[Çурçĕр Америка|Çурçĕр Америкăран]] ăна ансăр [[Беринг]] проливĕ уйăрать.
Тата альтернативлă, географиллĕ мар, чикĕ палăртăвĕсене кăтартаççĕ:
* A йĕрри — Урал тăвĕсен тăррисемпе, кайран, Урал шывĕпе пырать.
[[1996]] çултанпа Азипе Европа хушшинчи официаллă географи чиккисем [[Кăнтăр Кавказ]] çĕршывĕсен [[Турци]]пе тата Иранпа патшалăх чиккисем тăрăх йышăннă.
Азин [[геополитика]] чикки çутçанталăкăн чиккинчен кăштах уйрăлса тăрать. Ăна [[Архангельск облаçĕ]]н, [[Коми Республики]]н, [[Свердлов облаçĕ|Свердлов]] тата [[Курган облаçĕ]]сен тухăç чиккисем, малалла Раççейпе [[Казахстан]] чиккисем палăртаççĕ. Кавказра Азин геополитика чикки Раççейпе [[Азербайджан]] тата [[Раççей]]пе [[Грузи]] чиккисем кăтартаççĕ.
Ази çĕрĕсем [[Çурçĕр Пăрлă океан|Çурçĕр Пăрлă]], [[Инди океанокеанĕ|Инди]] тата [[Лăпкă океан]]семпе, çаплах та — анăçра — [[Атлантика океанокеанĕ]]ĕнн [[Азов тинĕстинĕсĕ|Азов]], [[Хура тинĕс|Хура]], [[Мрамор тинĕсĕ|Мрамор]], [[Эгей тинĕсĕ|Эгей,]] [[Вăтаçĕр тинĕстинĕсĕ]]ĕсемпесемпе çăвăнать. Татах ăшĕнчи шывĕсем — Каспи тата [[Арал тинĕстинĕсĕ]]ĕсенсен шывĕсем, кӳлĕсем тата ыттисем те пур. [[Байкал]] кӳлли (тепĕр çĕрте ăна тинĕс те теççĕ) таса шыв шучĕпе Çĕр çинчи пур кӳллисене иртсе каять; Байкалра тĕнчери 20 % таса (преснăй) шыв упранăвĕсем (пăрлăхсене шута илмесĕрех). Вилĕмлĕ тинĕсĕ тĕнчери чи тарăн тектониклă впадина (-405 метр тинĕс шайĕнчен аялта). Ази çĕрĕсен çыранĕсем ытлах таткаланман, унăн шутне пысăк çурутравсем — [[Кĕçĕн Ази]], Арави, [[Индостан]], [[Корея,]], [[Камчатка]], [[Чукотка]], [[Таймыр]] тата ыттисем те кĕреççĕ. Ази çыранĕсенчен инçех мар — пысăк утравсем ([[Мăн Зонд]], [[Новосибирск]], [[Сахалин]], [[Çурçĕр Çĕр]], [[Тайвань]], [[Филиппин]], [[Хайнань]], Шри-Ланка, Япун тата ыттисем те.) лараççĕ, вĕсен лаптăкĕ пĕтĕмĕшле 2 млн. çм² ытларах.
Ази никĕсĕнче тăватă темĕн пысăкăш — Арави, Инди, Китай тата Çĕпĕр платформисем выртаççĕ. ¾ яхăн çĕрĕсем тусем тата яка тусем йышăнаççĕ. Азире паянкун пĕтĕмĕшле е кăшт пайĕпе 51 патшалăх вырнаçнă. Азире — Раççей Федерацин чылайăш çĕрĕ пулать.
 
10 468

правок