Шăмăршă районĕ: различия между версиями

Нет описания правки
 
 
ÇӳрçĕрÇурçĕр енче [[Патăрьел районĕ|Патăрьел районĕпе]], хĕвеланăç енче [[Улатăр районĕ]]пе, хĕвелтухăç енче Канаш районĕпе, кăнтăр енче [[Тутарстанăн Çĕпрел районĕ|Тутарстанăн Çĕпрел районĕпе]] тата [[Чĕмпĕр облаçĕ|Чĕмпĕр облаçĕпе]], хĕвелтухăç енче [[Тутарстанăн Пăва районĕ|Тутарстанăн Пăва районĕпе]] чикĕленет.
 
Шăмăршă районĕн территоринче Тутарстанăн виçĕ анклавĕ вырнаçнă, çавăн пекех Шăмăршă районĕн анклавĕсем [[Тутарстан|Тутарстанпа]] [[Чĕмпĕр облаçĕ]] чиккинче ([[Улмаллă]] ял), [[Тутарстанăн Çĕпрел районĕ|Тутарстанăн Çĕпрел районĕнче]] ([[Канаш (Шăмăршă районĕ)|Канаш паççулкипаçулки]]) тата [[Тутарстанăн Пăва районĕ|Тутарстанăн Пăва районĕнче]] ([[Максим Горький паççулкипаçулки|Максим Горький]] паççулкипаçулки)вырнаçнă.
 
== Кун-çулĕ ==
Пĕрремеш хут [[Хырла (юханшыв)|Хырла]] тăрăхĕпе унти ялсем пирки [[XVI]] ĕмĕр варринчи, вырăс çарĕсем [[Хусан ханлăхĕ]]не хирĕç çапăçма кайнă вăхăтри, хутсенче асăнаççĕ. Анчах ку вырăнсенче çынсем авалрахавалранах пурăннă. Археологсем НикишкинопаНикишкинăпа Улмаллă ялĕсем патĕнче ĕлĕкхи пурăнмалли вырăнсене тупнă. [[IX]]–[[XIII]] ĕмĕрсенче Шăмăршă тăрăхĕ [[Атăлçи Пăлхар]]а кĕнĕ. [[1236]]-мĕш çулта монгол-тутарсен çарĕ Атăлçи Пăлхара аркатнă хыççăн, нумай çынна вĕлернĕ, ыттисем вăрмансене тарнă. Вара çак вырăнта «тискер хир» пулса кайнă.
 
[[XVI]] ĕмĕр варринчен, Хусан ханлăхĕ Раççей патшалăхне кĕнĕ хыççăн, çынсем каллех кунта пурăнма тытăнаççĕ. ИкĕИккĕ тапхăртапхăра палăртаççĕ:
# XVI-мĕш ĕмĕр вĕçĕ — [[XVII]]-мĕш ĕмĕрĕн малтанхи çурри: хырла засека йĕрне тунă хыççăн;
# [[1648]] çултан — [[Чĕмпĕр]] хулине никĕслесе [[Чĕмпĕр уесĕ]] тунăран.
[[1797]]-мĕш çулта [[Чĕмпĕр кĕперни]]нче генералла çĕр виçевне пуçланă. Хресчен общинисен, [[улпут|улпутсен]], хуласен тата ыттисен çер чиккисене палăртнă. Çак вăхăтра Шăмăрша районĕн ялĕсем [[Пăва уесĕ]]н Вăрманкасси, [[Каракитан]], [[Кахăрлă]] вулăсĕсене кĕнĕ.
 
[[1835]]-мĕш çулхи кăрлачăн 25-мĕшĕнче Сенат указĕпехутайĕпе килĕшӳллĕн Чĕмпĕр кĕпернинчи патшалăх хресченĕсене Императăр çурчĕн (картишĕн)Килĕн министерствин удел Департаментне куçарнă. Вулăссем вырăнне удел прикаçĕсем туса хунă. Хальхи Шăмăршă районĕн хресченĕсене Чĕмпĕр удел кантурĕн Шăхаль, Шăмалак тата Парки приказĕсене лекнĕ.
 
[[1920]]-мĕш çулхи утă уйăхĕн 24-мĕшĕнче Чăваш автономи облаçне (тĕп хули [[Шупашкар]]) тăвас текен йышăну тухнă. ЧАО шутне Хусан кĕпернин Шупашкар, Етĕрне тата Çĕрпӳ уесĕсем, Чĕмпĕр кĕпернин Кăрмăш тата Пăва уесчĕсен хăшпĕр вулăсĕсем, çав шутра Шамкайпа Шăмăршă вулăсĕсем, кĕнĕ.
 
Наци йышĕпе çакăн пек тăрăм: [[чăвашсем]] - 78%, [[тутарсем]] - 11%, [[вырăссем]] - 6,9%.
 
==Администрациллĕ пайлану==
* [[Анат Чаткас ял тăрăхĕ]]
* [[Васан ял тăрăхĕ]]
* [[Карпай-Шăмăршă ял тăрăхĕ]]
* [[Кивĕ Чукал ял тăрăхĕ]]
* [[Пăчăрлă Пашъел ял тăрăхĕ]]
* [[Шăмăршă ял тăрăхĕ]]
 
== Çутçанталăк ==
Район вăрманпа хирлĕ вăрман зонисен чиккинче вырнаçнă. Кăнтăр хĕвелтухăç пайĕнче хура çĕр çинче хирсем вырнаçнă. Çурçĕр тата хĕвеланăç пайĕсенче Сăр тăрăхĕнчи вăрман вырнаçнă. Районăн пысăк пайне (56 %) вăрман йышăнать. Унта [[хыр]] вăрманăнĕ анлă сарăлнă, хутăш [[хурăн]]па [[ăвăс]] ӳсет. Вăрмансен 54 % хыр йышăнать, 8 % - [[юман]], çĕмçĕ çулçăллă йывăçсем (ăвăс, хурăн, [[çăка]]) - 35 %. Вăрманта [[пăши]], [[сăсар]], [[путене]], [[хир чăххи]] пурăнать. Пасна хĕрринче [[Юханшыв хăнтăрĕ|хăнтăрсем]] пурăнаççĕ. Шăмăршă районĕнче [[Чăваш вăрманĕ]] наци паркĕ вырнаçнă.
 
== Шыв ресурсĕсем ==
Район тăрăх [[Хырла (юханшыв)|Хырлапа]] [[Пасна (юханшыв)|Пасна]] тата вĕсен юррисем юхаççĕ. Çĕр айĕнчи шывăн пахалăхĕ начар пулинпе Хырла юханшывĕ çинче [[Патирек]] ялĕ патĕнче 15 млн м<sup>3</sub> калăпăшлă шывуправĕ тăваççĕ.
 
== МИХ ==
Районти хаçат "[[Шăмăршă хыпарĕ (хаçат)|Шăмăршă хыпарĕ]]".
# [[Шăмăршă ял тăрăхĕ]] — [[Шăмăршă]] ялĕ.
 
== Паллă çыннисемçынсем ==
* [[Бараев Владимир Васильевич]], — [[сăвăç]].
* [[Денисов Мефодий Иванович]], - [[юрăç]].
* [[Ильпек Микулай]], [[çыравçă]], — [[тăлмач]].
* [[Лашман Степан Митрофанович]], — [[прозаик]]прозăç, [[сăвăç]], [[драматург]].
* [[Сайкин Семён Фёдорович]] - ăсчах, [[Чăваш патшалăх И. Н. Ульянов ячĕллĕ университечĕ|Чăваш патшалăх университечĕн]] пĕрремеш ректорĕ.
* [[Матвеев Тимофей Матвеевич]], — [[чăваш чĕлхи]]н паллă тĕпчевçи.
* [[Яковлев Валерий Николаевич]], СССР халăх артисчĕ.
 
== Çавăн пекех пăхăр ==
* [[Шăмăршă районĕн ялĕсем]]
* «[[Шăмăршă хыпарĕ (хаçат)|Шăмăршă хыпарĕ]]» [[хаçат]].
 
== Каçăсем ==
{{Chuvas-geo-stub}}
 
{{Шăмăршă районĕ}}